Main Book ৰ ওপতৰ বিত্তি কৰি Answer লিখা হৈছে
কিছুমান শব্দ বাদ দি বা add কৰি পঢ়িব বা লিখিব পাৰে
কাৰ্যকলাপ ১ (Activity 1)
প্ৰশ্ন: এটা নৱজাত শিশুৰ কথা চিন্তা কৰক। জন্মৰ পিছত সি কান্দিছিল—কিয়? এয়া হৈছে নতুন পৰিৱেশৰ বাবে, যাৰ বিষয়ে সি একো নাজানে। নিজকে পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ সি কান্দে, কান্দে আৰু কান্দে। ইয়াত মাতৃয়ে তাক খাদ্য দি শান্ত কৰে আৰু শিশুটো ডাঙৰ হয়। এতিয়া নিজকে একেধৰণৰ শৈশৱৰ পৰিস্থিতিত কল্পনা কৰক আৰু চিন্তা কৰক আপুনি বৰ্তমানৰ বয়সলৈ কেনেকৈ আহিল। কোনে আপোনাক এই পৰ্যায়লৈ আহিবলৈ সহায় কৰিলে আৰু ভৱিষ্যতে বৃদ্ধ বয়সলৈকে কোনে সহায় কৰিব?
উত্তৰ:
এটা নৱজাত শিশুৱে জন্মৰ পিছত কান্দে কাৰণ সি নতুন পৰিৱেশত (environment) আহি পৰে, য’ত সি সম্পূৰ্ণ অচিনাকি। শিশুৰ কান্দোন হৈছে তাৰ প্ৰয়োজনৰ প্ৰকাশ, যেনে—খাদ্য, সান্ত্বনা আৰু সুৰক্ষা। মোৰ শৈশৱৰ কথা চিন্তা কৰিলে, মোৰ মাতৃ-পিতৃয়ে মোক খাদ্য, যত্ন আৰু ভালপোৱাৰে ডাঙৰ-দীঘল কৰিছে। তেওঁলোকে মোক পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খোৱাত সহায় কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি, শিক্ষক, বন্ধু আৰু সমাজৰ আন সদস্যসকলে মোক জ্ঞান, মূল্যবোধ আৰু দক্ষতা (skills) শিকাই বৰ্তমানৰ পৰ্যায়লৈ আহিবলৈ সহায় কৰিছে। ভৱিষ্যতে, মোৰ পৰিয়াল, শিক্ষক, সহকৰ্মী আৰু সমাজে মোক জীৱনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত সহায় কৰি যাব। শিক্ষা (education) আৰু সমাজৰ সমৰ্থনৰ জৰিয়তে মই বৃদ্ধ বয়সলৈকে নিজৰ জীৱন গঢ়ি তুলিব পাৰিম।
কাৰ্যকলাপ ২ (Activity 2)
প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় আৰু পাশ্চাত্যৰ দাৰ্শনিকসকলৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰক। তেওঁলোকৰ শিক্ষাৰ সংজ্ঞা (definition) পৃথকে পৃথকে উল্লেখ কৰক।
উত্তৰ:
ভাৰতীয় দাৰ্শনিক আৰু তেওঁলোকৰ শিক্ষাৰ সংজ্ঞা:
- মহাত্মা গান্ধী: “শিক্ষাৰ অৰ্থ হৈছে শিশু আৰু মানুহৰ শৰীৰ, মন আৰু আত্মাৰ (body, mind, spirit) সৰ্বাঙ্গীণ উন্নয়ন।”
- স্বামী বিবেকানন্দ: “শিক্ষা হৈছে মানুহৰ ভিতৰত ইতিমধ্যে থকা ঐশ্বৰিক পূৰ্ণতাৰ প্ৰকাশ (manifestation of divine perfection)।”
- ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ: “শিক্ষা হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে মানুহক প্ৰকৃতিৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰি স্বাধীনভাৱে বিকাশ কৰাত সহায় কৰে।”
পাশ্চাত্য দাৰ্শনিক আৰু তেওঁলোকৰ শিক্ষাৰ সংজ্ঞা:
- ছক্ৰেটিছ (Socrates): “শিক্ষা হৈছে প্ৰত্যেক ব্যক্তিৰ ভিতৰত সুপ্ত অৱস্থাত থকা সাৰ্বজনীন উপাদানৰ (universal elements) বিকাশ।”
- প্লেটো (Plato): “শিক্ষা হৈছে সঠিক সময়ত আনন্দ আৰু যন্ত্ৰণা অনুভৱ কৰাৰ ক্ষমতা (capacity to feel pleasure and pain)।”
- এৰিষ্ট’টল (Aristotle): “শিক্ষা হৈছে সুস্থ মনৰ সৈতে সুস্থ শৰীৰৰ (sound mind in a sound body) সৃষ্টি।”
- জন ডিউই (John Dewey): “শিক্ষা হৈছে ব্যক্তিৰ সকলো ক্ষমতাৰ বিকাশ, যিয়ে তেওঁক পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত আৰু সম্ভাৱনা পূৰণ কৰাত সহায় কৰে।”
- পাৰ্চি নান (Sir Percy Nunn): “শিক্ষা হৈছে শিশুৰ ব্যক্তিত্বৰ (individuality) সম্পূৰ্ণ বিকাশ, যাতে সি মানৱ জীৱনত মৌলিক অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।”
কাৰ্যকলাপ ৩ (Activity 3)
প্ৰশ্ন: আপোনাৰ শ্ৰেণীত গোট গঠন কৰক, তলত উল্লেখিত ক্ষেত্ৰসমূহত শিক্ষাক কেনেকৈ ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি সেই বিষয়ে আলোচনা কৰক:
- শিক্ষা হিচাপে সমন্বয় (Education as adjustment)
- শিক্ষা হিচাপে জীৱনৰ প্ৰস্তুতি (Education as a preparation for life)
- শিক্ষা হিচাপে কলা আৰু বিজ্ঞান (Education as an art and as a science)
- শিক্ষা হিচাপে ৰক্ষণশীল আৰু প্ৰগতিশীল (Education as conservative and progressive)
উত্তৰ:
- শিক্ষা হিচাপে সমন্বয় (Education as adjustment):
শিক্ষাই মানুহক পৰিৱেশৰ (environment) সৈতে খাপ খুৱাই চলিবলৈ সহায় কৰে। শিশুৱে শিক্ষাৰ জৰিয়তে সমাজৰ নিয়ম, মূল্যবোধ আৰু পৰিস্থিতিৰ সৈতে নিজকে সমন্বয় কৰিবলৈ শিকে। উদাহৰণস্বৰূপে, স্কুলত শৃংখলা (discipline) পালন কৰাৰ জৰিয়তে শিশুৱে সমাজত কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে তাক শিকে। - শিক্ষা হিচাপে জীৱনৰ প্ৰস্তুতি (Education as a preparation for life):
শিক্ষাই ব্যক্তিক জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে। ই জ্ঞান, দক্ষতা (skills) আৰু মনোভাৱ গঢ়ি তোলে, যিয়ে ব্যক্তিক পেছাগত (professional), সামাজিক আৰু ব্যক্তিগত জীৱনত সফল হ’বলৈ সহায় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, বৃত্তিমুখী শিক্ষা (vocational education) এজন ব্যক্তিক জীৱিকাৰ্জনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে। - শিক্ষা হিচাপে কলা আৰু বিজ্ঞান (Education as an art and as a science):
শিক্ষা এটা কলা (art) কাৰণ ইয়াত সৃজনশীলতা (creativity) আৰু শিক্ষকৰ দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন। শিক্ষকে শিশুৰ মনোভাৱ বুজি তাক শিকোৱাৰ কৌশল ব্যৱহাৰ কৰে। আকৌ, শিক্ষা এটা বিজ্ঞান (science) কাৰণ ইয়াত পদ্ধতিগত (systematic) পৰিকল্পনা, পৰীক্ষণ আৰু মূল্যায়ন (evaluation) জড়িত। উদাহৰণস্বৰূপে, শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম (curriculum) প্ৰস্তুত কৰাটো বিজ্ঞানৰ দৰে, কিন্তু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া কলাৰ দৰে। - শিক্ষা হিচাপে ৰক্ষণশীল আৰু প্ৰগতিশীল (Education as conservative and progressive):
শিক্ষা ৰক্ষণশীল (conservative) কাৰণ ই সমাজৰ পৰম্পৰা, সংস্কৃতি আৰু মূল্যবোধ সংৰক্ষণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ইতিহাসৰ শিক্ষাই পুৰণি সংস্কৃতিৰ জ্ঞান দিয়ে। আনহাতে, শিক্ষা প্ৰগতিশীল (progressive) কাৰণ ই নতুন চিন্তা, প্ৰযুক্তি (technology) আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খুৱাই সমাজক আগুৱাই লৈ যায়।
কাৰ্যকলাপ ৪ (Activity 4)
প্ৰশ্ন: শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য (aims of education), পাঠ্যক্ৰম (curriculum), শিক্ষণ পদ্ধতি (method of teaching), শৃংখলা (discipline) আৰু মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ (process of evaluation) দিশৰ পৰা আনুষ্ঠানিক (formal), অনানুষ্ঠানিক (informal) আৰু অ-আনুষ্ঠানিক (non-formal) শিক্ষাৰ তুলনা কৰক।
উত্তৰ:
| দিশ | আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Formal Education) | অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা (Informal Education) | অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Non-Formal Education) |
|---|---|---|---|
| উদ্দেশ্য (Aims) | নিৰ্দিষ্ট জ্ঞান আৰু দক্ষতা (skills) প্ৰদান কৰা, পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে সফলতা অৰ্জন। | জীৱনৰ বাবে স্বাভাৱিক শিক্ষণ, সামাজিক সমন্বয় (social adjustment)। | ব্যক্তিৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সৰ্বাঙ্গীণ উন্নয়ন আৰু জীৱিকাৰ্জনৰ দক্ষতা। |
| পাঠ্যক্ৰম (Curriculum) | নিৰ্দিষ্ট আৰু কঠিন পাঠ্যক্ৰম, পৰিকল্পিত। | কোনো নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম নাই, জীৱনৰ অভিজ্ঞতাই পাঠ্যক্ৰম। | নমনীয় (flexible) পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। |
| শিক্ষণ পদ্ধতি (Method of Teaching) | পৰিকল্পিত পদ্ধতি, শিক্ষকে নেতৃত্ব দিয়ে। | স্বাভাৱিক, অপৰিকল্পিত, অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে শিক্ষণ। | শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক (learner-centric), নমনীয় পদ্ধতি। |
| শৃংখলা (Discipline) | কঠোৰ শৃংখলা, নিয়ম-নীতি পালন কৰা হয়। | স্বয়ংশৃংখলা (self-discipline), সমাজৰ নিয়ন্ত্ৰণত। | আংশিক শৃংখলা, শিক্ষাৰ্থীৰ সুবিধাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। |
| মূল্যায়ন (Evaluation) | পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে, ডিগ্ৰী/প্ৰমাণপত্ৰ প্ৰদান। | কোনো পৰীক্ষা নাই, সামাজিক সমন্বয়ৰ ওপৰত মূল্যায়ন। | নমনীয় মূল্যায়ন, প্ৰমাণপত্ৰ প্ৰদান কৰা হয়। |
কাৰ্যকলাপ ৫ (Activity 5)
প্ৰশ্ন: আমি সকলোৱে পুৱা প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ। আপুনি কি ভাবে, পুৱাৰ প্ৰাৰ্থনাৰ উদ্দেশ্য (aim) কি?
উত্তৰ:
পুৱাৰ প্ৰাৰ্থনাৰ উদ্দেশ্য হৈছে:
- মানসিক শান্তি (Mental Peace): প্ৰাৰ্থনাই মনক শান্ত কৰে আৰু দিনটোৰ বাবে ইতিবাচক মনোভাৱ (positive attitude) গঢ়ি তোলে।
- নৈতিক মূল্যবোধ (Moral Values): প্ৰাৰ্থনাৰ জৰিয়তে সততা, সহানুভূতি আৰু শৃংখলাৰ মূল্যবোধ শিকোৱা হয়।
- একতা (Unity): সকলো শিক্ষাৰ্থীয়ে একেলগে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে সমাজৰ একতা আৰু সহযোগিতাৰ ভাৱ জাগ্ৰত হয়।
- আধ্যাত্মিক বিকাশ (Spiritual Development): প্ৰাৰ্থনাই শিক্ষাৰ্থীক আধ্যাত্মিকভাৱে শক্তিশালী কৰে আৰু জীৱনৰ উদ্দেশ্য বুজিবলৈ সহায় কৰে।
কাৰ্যকলাপ ৬ (Activity 6)
প্ৰশ্ন: ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যৰ (individual aim of education) শক্তি (strengths) আৰু দুৰ্বলতা (weaknesses)ৰ কিছুমান অতিৰিক্ত ক্ষেত্ৰ তালিকাভুক্ত কৰক।
উত্তৰ:
ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যৰ শক্তি (Strengths):
- সৃজনশীলতাৰ বিকাশ (Development of Creativity): ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ সৃজনশীল ক্ষমতাক উৎসাহিত কৰে।
- আত্মবিশ্বাস (Self-Confidence): নিজৰ সম্ভাৱনাৰ বিকাশৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পায়।
- বৈচিত্ৰ্যৰ সন্মান (Respect for Diversity): প্ৰত্যেকৰ স্বতন্ত্ৰতাক গুৰুত্ব দিয়া হয়, যিয়ে বৈচিত্ৰ্যক সন্মান কৰিবলৈ শিকায়।
ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যৰ দুৰ্বলতা (Weaknesses):
- সামাজিক দায়িত্বৰ অভাৱ (Lack of Social Responsibility): অত্যধিক ব্যক্তিগত মনোযোগৰ ফলত সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্ব হ্ৰাস পাব পাৰে।
- সমন্বয়ৰ অভাৱ (Lack of Coordination): ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যই সমাজৰ সৈতে সমন্বয়ৰ গুৰুত্বক আওকাণ কৰিব পাৰে।
- অত্যধিক স্বাধীনতা (Excessive Freedom): অত্যধিক স্বাধীনতাই শিশুক ভুল পথত লৈ যাব পাৰে।
কাৰ্যকলাপ ৭ (Activity 7)
প্ৰশ্ন: শিশুক সমাজৰ বাবে শিক্ষিত কৰাৰ উপায় লিখক। এই উদ্দেশ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰক।
উত্তৰ:
শিশুক সমাজৰ বাবে শিক্ষিত কৰাৰ উপায়:
- সামাজিক মূল্যবোধ শিকোৱা: শিক্ষাৰ জৰিয়তে সহযোগিতা, সহানুভূতি আৰু নৈতিকতাৰ (ethics) শিক্ষা দিব লাগে।
- গোটীয়া কামৰ প্ৰশিক্ষণ: গোটীয়া প্ৰকল্প (group projects)ৰ জৰিয়তে শিশুক দলীয় কামৰ গুৰুত্ব শিকোৱা।
- নাগৰিক দায়িত্বৰ জ্ঞান (Civic Responsibility): শিশুক ভোটদান, আইন পালন আৰু সমাজৰ কল্যাণৰ বিষয়ে শিকোৱা।
- সামাজিক সমস্যাৰ সমাধান: পৰিৱেশ সংৰক্ষণ বা দাৰিদ্ৰতাৰ দৰে সমস্যা সমাধানৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীক প্ৰশিক্ষণ দিয়া।
এই উদ্দেশ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা:
- সমাজৰ উন্নতি: শিক্ষিত নাগৰিকে সমাজৰ প্ৰগতিৰ বাবে অৱদান আগবঢ়ায়।
- একতা আৰু শান্তি: সামাজিক শিক্ষাই মানুহৰ মাজত একতা আৰু শান্তি বজাই ৰাখে।
- নৈতিক মানৱ গঠন: শিক্ষাই শিশুক নৈতিকভাৱে শক্তিশালী কৰি সমাজৰ উপযোগী কৰে।
- দায়িত্বশীল নাগৰিক: সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল নাগৰিক গঢ়ি তোলাৰ বাবে এই উদ্দেশ্য প্ৰয়োজনীয়।
কাৰ্যকলাপ ৮ (Activity 8)
প্ৰশ্ন: আপুনি জীৱনত কি হ’ব বিচাৰে—শিক্ষক, উকীল, প্ৰশাসক বা পৰামৰ্শদাতা (counsellor)? শিক্ষা জীৱনৰ মূল্যৱান জীৱনৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
উত্তৰ:
মই জীৱনত এজন শিক্ষক (teacher) হ’ব বিচাৰোঁ। শিক্ষক হিচাপে মই শিক্ষাৰ্থীসকলক জ্ঞান, মূল্যবোধ আৰু দক্ষতা প্ৰদান কৰি তেওঁলোকক জীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰিম। শিক্ষা জীৱনৰ মূল্যৱান কৰে কাৰণ:
- ই ব্যক্তিক আত্মনিৰ্ভৰশীল (self-reliant) কৰে।
- ই সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল নাগৰিক গঢ়ি তোলে।
- ই জীৱনৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।
- ই ব্যক্তিৰ সৃজনশীলতা আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তা (critical thinking) বিকাশ কৰে।
কাৰ্যকলাপ ৯ (Activity 9)
প্ৰশ্ন: জীৱবিজ্ঞান (Biology) আৰু শিক্ষাৰ (Education) সম্পৰ্ক থকা আন কিছুমান ক্ষেত্ৰ আলোচনা কৰক।
উত্তৰ:
জীৱবিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ সম্পৰ্ক থকা কিছুমান অতিৰিক্ত ক্ষেত্ৰ হ’ল:
- শিক্ষণৰ বাবে মগজৰ কাৰ্যকাৰিতা (Brain Functioning): জীৱবিজ্ঞানে মগজৰ কাৰ্যকাৰিতা (brain functioning) অধ্যয়ন কৰে, যিয়ে শিক্ষকক শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণ ক্ষমতা (learning capacity) বুজিবলৈ সহায় কৰে।
- শাৰীৰিক স্বাস্থ্য (Physical Health): জীৱবিজ্ঞানে শৰীৰৰ স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে, যিটো শিক্ষাৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰা হয়।
- বংশগতিৰ প্ৰভাৱ (Impact of Heredity): জীৱবিজ্ঞানে বংশগতিৰ (heredity) প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰে, যিটো শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষমতা আৰু সীমাবদ্ধতা বুজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে।
- শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশৰ পৰ্যায় (Developmental Stages): জীৱবিজ্ঞানে শিশুৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ পৰ্যায় (developmental stages) বুজায়, যিটো শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম গঠনত সহায়ক।
কাৰ্যকলাপ ১০ (Activity 10)
প্ৰশ্ন: আপোনাৰ শ্ৰেণীৰ কিমান শিক্ষাৰ্থী সংগীত (Music), কলা (Arts), নাট্য (Theatre) আদিত আগ্ৰহী তাক বিচাৰ কৰক। তথ্যসমূহৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰক। এই তালিকাই আপোনাৰ শিক্ষানুষ্ঠানৰ দ্বাৰা আয়োজিত প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে শিক্ষাৰ্থী নিৰ্বাচনত সহায় কৰিব।
উত্তৰ:
ধৰি লওঁ, মোৰ শ্ৰেণীত ৪০ জন শিক্ষাৰ্থী আছে। তেওঁলোকৰ আগ্ৰহৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰি তলত তালিকা প্ৰস্তুত কৰা হৈছে:
| ক্ষেত্ৰ | শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যা | শিক্ষাৰ্থীৰ নাম (উদাহৰণ) |
|---|---|---|
| সংগীত (Music) | ১২ জন | ৰীনা, প্ৰিয়ম, জয়া, অৰুণ আদি |
| কলা (Arts) | ১০ জন | মিনা, ৰাহুল, প্ৰীতম, লক্ষী আদি |
| নাট্য (Theatre) | ৮ জন | কিৰণ, সুমিত, তৰা, দীপক আদি |
| অন্যান্য | ১০ জন | বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত আগ্ৰহী |
উপযোগিতা: এই তালিকাৰ জৰিয়তে শিক্ষানুষ্ঠানৰ প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে উপযুক্ত শিক্ষাৰ্থী নিৰ্বাচন কৰা সহজ হ’ব। উদাহৰণস্বৰূপে, সংগীত প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ৰীনা আৰু প্ৰিয়মক নিৰ্বাচন কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰি, এই তথ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰতিভা বিকাশৰ বাবে বিশেষ প্ৰশিক্ষণৰ পৰিকল্পনা কৰাত সহায় কৰিব।
Questions on Main Book
প্ৰশ্ন ১: শিক্ষা কি? উপযুক্ত সংজ্ঞা দি ইয়াৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰক।
(What is education? Explain its meaning by giving suitable definitions.)
উত্তৰ:
শিক্ষা (Education) হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে মানুহৰ শাৰীৰিক, মানসিক, নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক বিকাশত সহায় কৰে। ই ব্যক্তিক জ্ঞান, দক্ষতা (skills), মূল্যবোধ আৰু সমাজৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। শিক্ষাৰ জৰিয়তে মানুহৰ স্বাভাৱিক সম্ভাৱনা (potentialities) বিকশিত হয় আৰু তেওঁ জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ বাবে প্ৰস্তুত হয়।
শিক্ষাৰ কিছুমান সংজ্ঞা:
- ছক্ৰেটিছ (Socrates): “শিক্ষা হৈছে প্ৰত্যেক ব্যক্তিৰ ভিতৰত সুপ্ত অৱস্থাত থকা সাৰ্বজনীন উপাদানৰ (universal elements) বিকাশ।”
- প্লেটো (Plato): “শিক্ষা হৈছে সঠিক সময়ত আনন্দ আৰু যন্ত্ৰণা অনুভৱ কৰাৰ ক্ষমতা।”
- মহাত্মা গান্ধী: “শিক্ষাৰ অৰ্থ হৈছে শিশু আৰু মানুহৰ শৰীৰ, মন আৰু আত্মাৰ (body, mind, spirit) সৰ্বাঙ্গীণ উন্নয়ন।”
- জন ডিউই (John Dewey): “শিক্ষা হৈছে ব্যক্তিৰ সকলো ক্ষমতাৰ বিকাশ, যিয়ে তেওঁক পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত আৰু সম্ভাৱনা পূৰণ কৰাত সহায় কৰে।”
ব্যাখ্যা:
- শিক্ষা এটা জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া (life-long process), যিটো জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে চলি থাকে।
- ই ব্যক্তিক সমাজৰ উপযোগী নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।
- শিক্ষাই ব্যক্তিৰ আচৰণ (behaviour) পৰিবৰ্তন কৰে আৰু তেওঁক সৃজনশীল (creative) আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাশীল (critical thinker) কৰে।
- ই সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ (social change) এক শক্তিশালী হাতিয়াৰ।
প্ৰশ্ন ২: “শিক্ষা” (Education) শব্দটো কোন শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে?
(From which word, the word “Education” has been originated?)
উত্তৰ:
“শিক্ষা” (Education) শব্দটো লেটিন (Latin) শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে। ইয়াৰ উৎস হৈছে তলত উল্লেখিত শব্দসমূহ:
- “E” আৰু “Duco”: “E” মানে “বাহিৰলৈ” (out of) আৰু “Duco” মানে “মই নেতৃত্ব দিওঁ” (I lead)। অৰ্থাৎ, শিক্ষা হৈছে ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক সম্ভাৱনাক বাহিৰলৈ উলিয়াই আনি বিকাশ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
- “Educare”: এই শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “বিকাশ কৰা” (to develop), “উন্নত কৰা” (to improve), বা “বাহিৰলৈ উলিয়াই আনা” (to draw out)। ইয়াৰ দ্বাৰা শিক্ষাক ব্যক্তিৰ ভিতৰৰ গুণৰ বিকাশ হিচাপে বুজোৱা হয়।
- “Educatum”: এই শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “শিক্ষণ বা প্ৰশিক্ষণৰ কাৰ্য” (act of teaching or training)।
মুখ্য কথা: শিক্ষা শব্দৰ মূল অৰ্থ হৈছে ব্যক্তিৰ ভিতৰৰ সম্ভাৱনাক বাহিৰলৈ উলিয়াই আনি বিকাশ কৰা বা শিক্ষণৰ জৰিয়তে তাক প্ৰশিক্ষিত কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: শিক্ষাৰ পৰিসীমা (Scope of Education) ব্যাখ্যা কৰক।
(Explain the scope of Education.)
উত্তৰ:
শিক্ষাৰ পৰিসীমা (Scope of Education) অতি বিস্তৃত আৰু ই মানৱ জীৱনৰ সকলো দিশক সামৰি লয়। ইয়াক সীমিত কৰাটো সম্ভৱ নহয় কাৰণ শিক্ষা জীৱনৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত। শিক্ষাৰ পৰিসীমাৰ মুখ্য দিশসমূহ হ’ল:
- সৰ্বাঙ্গীণ বিকাশ (Holistic Development):
- শিক্ষাই ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক (physical), মানসিক (mental), নৈতিক (moral), সামাজিক (social) আৰু আধ্যাত্মিক (spiritual) বিকাশত সহায় কৰে।
- উদাহৰণ: খেলাধূলাই শাৰীৰিক বিকাশ কৰে, আৰু সাহিত্যই মানসিক বিকাশত সহায় কৰে।
- জ্ঞান আৰু দক্ষতা প্ৰদান (Knowledge and Skills):
- শিক্ষাই বিজ্ঞান, সাহিত্য, ইতিহাস আদি বিষয়ৰ জ্ঞান আৰু পেছাগত দক্ষতা (professional skills) প্ৰদান কৰে।
- উদাহৰণ: বৃত্তিমুখী শিক্ষা (vocational education)ৰ জৰিয়তে জীৱিকাৰ্জনৰ দক্ষতা শিকোৱা হয়।
- সামাজিক পৰিৱৰ্তন (Social Change):
- শিক্ষাই সমাজৰ পুৰণি ৰীতি-নীতি পৰিবৰ্তন কৰি নতুন মূল্যবোধ গঢ়ি তোলে।
- উদাহৰণ: শিক্ষাই নীতি-নিয়মৰ জ্ঞান দি নাগৰিকক দায়িত্বশীল কৰে।
- জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া (Life-long Process):
- শিক্ষা জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে চলি থাকে। ই কেৱল স্কুল-কলেজতে সীমাবদ্ধ নহয়।
- উদাহৰণ: পৰিয়াল, সমাজ আৰু গণমাধ্যমৰ পৰাও শিক্ষা লাভ কৰা হয়।
- সংস্কৃতিৰ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰ (Preservation and Promotion of Culture):
- শিক্ষাই সমাজৰ ভাষা, সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষণ কৰে আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত প্ৰচাৰ কৰে।
মুখ্য কথা: শিক্ষাৰ পৰিসীমা সীমাহীন। ই ব্যক্তি আৰু সমাজৰ সৰ্বাঙ্গীণ উন্নয়নৰ এক মাধ্যম, যিয়ে জীৱনৰ প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰত প্ৰভাৱ পেলায়।
প্ৰশ্ন ৪: শিক্ষাৰ সংকীৰ্ণ (Narrow) আৰু বিস্তৃত (Wider) অৰ্থৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখক।
(Write in brief about the narrow and wider meaning of education.)
উত্তৰ:
শিক্ষাৰ সংকীৰ্ণ অৰ্থ (Narrow Meaning of Education):
- সংকীৰ্ণ অৰ্থত শিক্ষা হৈছে এটা পৰিকল্পিত আৰু সংগঠিত প্ৰক্ৰিয়া (planned and organized process), যিটো মূলতঃ স্কুল-কলেজত প্ৰদান কৰা হয়।
- ইয়াত শিক্ষকে শিশুৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট জ্ঞান, মূল্যবোধ আৰু অভ্যাস গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰে।
- শিক্ষাৰ ফলাফল পৰীক্ষাৰ মাৰ্ক বা গ্ৰেডৰ (marks or grades) জৰিয়তে মূল্যায়ন কৰা হয়।
- উদাহৰণ: স্কুলত নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম (curriculum) অনুসৰণ কৰি শিক্ষা দিয়া।
শিক্ষাৰ বিস্তৃত অৰ্থ (Wider Meaning of Education):
- বিস্তৃত অৰ্থত শিক্ষা হৈছে জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া (life-long process), যিটো জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে চলি থাকে।
- ই কেৱল স্কুলত সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ পৰিয়াল, সমাজ, গণমাধ্যম আৰু অভিজ্ঞতাৰ পৰা লাভ কৰা হয়।
- ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সৰ্বাঙ্গীণ বিকাশ আৰু সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন।
- উদাহৰণ: জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে নৈতিক মূল্যবোধ (moral values) শিক্ষা।
মুখ্য কথা:
- সংকীৰ্ণ অৰ্থত শিক্ষা স্কুল-কেন্দ্ৰিক আৰু পৰীক্ষা-মুখী।
- বিস্তৃত অৰ্থত শিক্ষা জীৱনৰ প্ৰতিটো অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জড়িত।
প্ৰশ্ন ৫: শিক্ষা এটা “দ্বি-মেৰু” (Bi-polar) আৰু “ত্ৰি-মেৰু” (Tri-polar) প্ৰক্ৰিয়া। আলোচনা কৰক।
(Education is a “Bi-polar” as well as “Tri-polar” process. Discuss.)
উত্তৰ:
শিক্ষাক এটা গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া (dynamic process) হিচাপে দ্বি-মেৰু (Bi-polar) আৰু ত্ৰি-মেৰু (Tri-polar) প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে বুজাব পাৰি।
শিক্ষা হিচাপে দ্বি-মেৰু প্ৰক্জিয়া (Bi-polar Process):
- দাৰ্শনিক চাৰ জন এডামছ (Sir John Adams)ৰ মতে, শিক্ষা এটা দ্বি-মেৰু প্ৰক্ৰিয়া, য’ত দুটা মেৰু (poles) থাকে:
- শিক্ষক (Teacher): শিক্ষকে জ্ঞান, মূল্যবোধ আৰু দক্ষতা প্ৰদান কৰে।
- শিক্ষাৰ্থী (Student): শিক্ষাৰ্থীয়ে শিক্ষকৰ পৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে।
- এই প্ৰক্ৰিয়াত শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত পাৰস্পৰিক আদান-প্ৰদান (interaction) হয়।
- শিক্ষকৰ জ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ গ্ৰহণ ক্ষমতাৰ মাজত আলোচনাৰ (discussion) জৰিয়তে শিক্ষা সম্পন্ন হয়।
- উদাহৰণ: শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকে পঢ়োৱা আৰু শিক্ষাৰ্থীয়ে শিকা।
- মুখ্য কথা: শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী অবিহনে শিক্ষা অসম্ভৱ।
শিক্ষা হিচাপে ত্ৰি-মেৰু প্ৰক্ৰিয়া (Tri-polar Process):
- জন ডিউই (John Dewey)ৰ মতে, শিক্ষা এটা ত্ৰি-মেৰু প্ৰক্ৰিয়া, য’ত তিনিটা মেৰু থাকে:
- শিক্ষক (Teacher): শিক্ষকে শিক্ষাৰ পৰিকল্পনা কৰে আৰু পৰিচালনা কৰে।
- শিক্ষাৰ্থী (Student): শিক্ষাৰ্থীয়ে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে আৰু নিজৰ বিকাশ সাধন কৰে।
- সমাজ (Society): সমাজে শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য, বিষয়বস্তু আৰু পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- শিক্ষকৰ ভূমিকা হৈছে শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ষমতা, আগ্ৰহ আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজনৰ সৈতে মিলাই শিক্ষা প্ৰদান কৰা।
- সমাজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি শিক্ষাৰ্থীক সামাজিকভাৱে উপযোগী কৰা হয়।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ্থীক গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ (democratic values) শিকোৱাৰ জৰিয়তে সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা।
- মুখ্য কথা: সমাজৰ অংশগ্ৰহণ অবিহনে শিক্ষা অসম্পূৰ্ণ।
উপসংহাৰ:
- দ্বি-মেৰু প্ৰক্ৰিয়াই শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
- ত্ৰি-মেৰু প্ৰক্ৰিয়াই সমাজৰ ভূমিকাকো গুৰুত্ব দিয়ে, যিয়ে শিক্ষাক অধিক বাস্তৱসন্মত আৰু সামাজিকভাৱে প্ৰাসংগিক কৰে।
- এই দুয়োটা দৃষ্টিভংগীয়ে শিক্ষাৰ বিভিন্ন দিশক প্ৰকাশ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: তলত উল্লেখিত ধাৰণাসমূহ ব্যাখ্যা কৰক—
(a) শিক্ষা হিচাপে জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া (Education as a life-long process)
(b) শিক্ষা হিচাপে মানুহৰ আচৰণৰ পৰিবৰ্তন (Education as modification of human behaviour)
(c) শিক্ষা হিচাপে সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ হাতিয়াৰ (Education as an instrument of social change)
--------------------------------------
উত্তৰ:
(a) শিক্ষা হিচাপে জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া (Education as a life-long process)
শিক্ষা এটা অবিৰত আৰু জীৱনব্যাপী প্ৰক্ৰিয়া (life-long process), যিটো জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে চলি থাকে। ফাইল অনুসৰি, শিক্ষা কেৱল আনুষ্ঠানিক শিক্ষানুষ্ঠানৰ (formal institutions) মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ জীৱনৰ প্ৰতিটো অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে জ্ঞান আৰু দক্ষতা অৰ্জন কৰা হয়। ই ব্যক্তিক পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলিবলৈ আৰু নিজৰ সম্ভাৱনা বিকাশৰ বাবে সহায় কৰে। শিক্ষাৰ এই ধাৰণাই জীৱনৰ প্ৰতিটো পৰ্যায়ত নতুন শিক্ষণৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে।
- জীৱনব্যাপী শিক্ষাৰ বৈশিষ্ট্য:
- ই জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে চলি থাকে, যেনে—পৰিয়ালৰ পৰা নৈতিক শিক্ষা বা কৰ্মক্ষেত্ৰত নতুন দক্ষতা (skills) শিক্ষা।
- ই আনুষ্ঠানিক (formal), অনানুষ্ঠানিক (informal) আৰু অ-আনুষ্ঠানিক (non-formal) শিক্ষাৰ সংমিশ্ৰণ।
- ই ব্যক্তিক সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ সক্ষম কৰে।
- উদাহৰণ: এজন ব্যক্তিয়ে বৃদ্ধ বয়সতো গণমাধ্যমৰ পৰা নতুন তথ্য শিকিব পাৰে।
(b) শিক্ষা হিচাপে মানুহৰ আচৰণৰ পৰিবৰ্তন (Education as modification of human behaviour)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শিক্ষাই মানুহৰ আচৰণৰ (behaviour) পৰিবৰ্তন কৰি তাক সমাজৰ বাবে উপযোগী কৰে। জন্মৰ পিছত শিশুৰ আচৰণ প্ৰবৃত্তিমূলক (instinctive) হয়, কিন্তু শিক্ষাৰ জৰিয়তে তাৰ আচৰণক শৃংখলাবদ্ধ (disciplined), নৈতিক (moral) আৰু সামাজিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য কৰা হয়। শিক্ষাই ব্যক্তিৰ চিন্তাধাৰা, মনোভাৱ (attitude) আৰু কাৰ্যকলাপক পৰিবৰ্তন কৰি তেওঁক উন্নত জীৱনৰ দিশে লৈ যায়।
- আচৰণ পৰিবৰ্তনৰ বৈশিষ্ট্য:
- শিক্ষাই শিশুৰ স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তিক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি শৃংখলা শিকায়, যেনে—সময়ানুবৰ্তিতা (punctuality)।
- ই নৈতিক মূল্যবোধ (moral values) গঢ়ি তোলে, যেনে—সততা আৰু সহানুভূতি।
- ই জীৱনব্যাপী চলি থাকে, কাৰণ প্ৰতিটো অভিজ্ঞতাই আচৰণত প্ৰভাৱ পেলায়।
- উদাহৰণ: স্কুলত শৃংখলা পালনৰ শিক্ষাই শিশুক সমাজৰ নিয়ম মানিবলৈ শিকায়।
(c) শিক্ষা হিচাপে সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ হাতিয়াৰ (Education as an instrument of social change)
ফাইল অনুসৰি, শিক্ষাই সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ (social change) এক শক্তিশালী হাতিয়াৰ হিচাপে কাম কৰে। ই সমাজৰ পুৰণি ৰীতি-নীতি, অন্ধবিশ্বাস আৰু অপ্ৰগতিশীল চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তন কৰি নতুন মূল্যবোধ আৰু প্ৰগতিশীল চিন্তাৰ প্ৰচাৰ কৰে। শিক্ষাই শিশুক সঠিক-ভুলৰ জ্ঞান দি সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে কাম কৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰে।
- সামাজিক পৰিৱৰ্তনত শিক্ষাৰ ভূমিকা:
- ই সমাজৰ অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ দূৰ কৰে, যেনে—জাতিভেদ প্ৰথা।
- ই নাগৰিকক গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ (democratic values) শিকায়, যিয়ে সমতা আৰু ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
- ই সমাজৰ প্ৰগতিশীল পৰিৱৰ্তনৰ বাবে নতুন ধাৰণা প্ৰদান কৰে।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ (environmental conservation) গুৰুত্ব সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি।
প্ৰশ্ন ৭: চমুকৈ লিখক—
- (a) আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Formal education)
- (b) অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা (Informal education)
- (c) অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Non-formal education)
--------------------------------------
উত্তৰ:
(a) আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Formal Education)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা হৈছে পৰিকল্পিত আৰু সংগঠিত শিক্ষা (planned and organized education), যিটো শিক্ষানুষ্ঠানত প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ লক্ষ্য নিৰ্দিষ্ট জ্ঞান আৰু দক্ষতা প্ৰদান কৰা, আৰু ইয়াৰ মূল্যায়ন পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে কৰা হয়।
- বৈশিষ্ট্য:
- নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম (curriculum) আৰু সময়সূচী (timetable)।
- প্ৰশিক্ষিত শিক্ষকৰ (trained teachers) দ্বাৰা শিক্ষণ।
- কঠোৰ শৃংখলা (discipline) আৰু পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা।
- উদাহৰণ: প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ পৰা স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী (Master’s degree)।
(b) অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা (Informal Education)
ফাইল অনুসৰি, অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা হৈছে অপৰিকল্পিত আৰু স্বাভাৱিক শিক্ষা (spontaneous education), যিটো জীৱনৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা হয়। ইয়াত কোনো নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম বা পৰীক্ষাৰ ব্যৱস্থা নাথাকে।
- বৈশিষ্ট্য:
- পৰিয়াল, সমাজ, গণমাধ্যম (mass media) আৰু খেলপথাৰৰ পৰা শিক্ষা।
- কোনো নিৰ্দিষ্ট শৃংখলা বা পৰীক্ষা নাথাকে।
- মূল্যায়ন সামাজিক সমন্বয়ৰ (social adjustment) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- উদাহৰণ: পৰিয়ালৰ পৰা নৈতিক মূল্যবোধ শিক্ষা।
(c) অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Non-Formal Education)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা হৈছে পৰিকল্পিত কিন্তু নমনীয় শিক্ষা (planned but flexible education), যিটো আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ বিকল্প হিচাপে প্ৰদান কৰা হয়। ই শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু সকলোৰে বাবে উপলব্ধ।
- বৈশিষ্ট্য:
- নমনীয় পাঠ্যক্ৰম আৰু সময়সূচী।
- শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক (learner-centric) আৰু স্ব-শিক্ষণৰ (self-learning) ওপৰত গুৰুত্ব।
- প্ৰমাণপত্ৰ (certificates) প্ৰদান কৰা হয়, কিন্তু কঠোৰ শৃংখলা নাথাকে।
- উদাহৰণ: মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় (Open University) বা দূৰৱৰ্তী শিক্ষা (distance education)।
প্ৰশ্ন ৮: পাৰ্থক্য দেখুৱাওক—
(a) আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত (Formal and informal education)
(b) আনুষ্ঠানিক আৰু অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত (Formal and non-formal education)
--------------------------------------
উত্তৰ:
(a) আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত পাৰ্থক্য (Formal and Informal Education)
ফাইলত আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা হৈছে। আনুষ্ঠানিক শিক্ষা পৰিকল্পিত আৰু সংগঠিত, আনহাতে অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা অপৰিকল্পিত আৰু স্বাভাৱিক।
- পাৰ্থক্য:
- পৰিকল্পনা (Planning): আনুষ্ঠানিক শিক্ষা পৰিকল্পিত আৰু নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যৰ সৈতে; অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা অপৰিকল্পিত আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত (spontaneous)।
- স্থান (Place): আনুষ্ঠানিক শিক্ষা স্কুল-কলেজত প্ৰদান কৰা হয়; অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা পৰিয়াল, সমাজ বা গণমাধ্যমৰ পৰা লাভ কৰা হয়।
- পাঠ্যক্ৰম (Curriculum): আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম থাকে; অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম হৈছে জীৱনৰ অভিজ্ঞতা।
- শৃংখলা (Discipline): আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত কঠোৰ শৃংখলা থাকে; অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাত স্বয়ংশৃংখলা (self-discipline) থাকে।
- মূল্যায়ন (Evaluation): আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে মূল্যায়ন আৰু ডিগ্ৰী প্ৰদান; অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাত সামাজিক সমন্বয়ৰ (social adjustment) ওপৰত মূল্যায়ন, কোনো ডিগ্ৰী নাথাকে।
(b) আনুষ্ঠানিক আৰু অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত পাৰ্থক্য (Formal and Non-Formal Education)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা কঠোৰভাৱে পৰিকল্পিত আৰু স্থান-নিৰ্দিষ্ট, আনহাতে অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা নমনীয় আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- পাৰ্থক্য:
- পাঠ্যক্ৰম (Curriculum): আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম নিৰ্দিষ্ট আৰু কঠিন; অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম নমনীয় আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- সময় (Time): আনুষ্ঠানিক শিক্ষা সময়-নিৰ্দিষ্ট (time-bound); অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা জীৱনব্যাপী আৰু নমনীয়।
- শিক্ষাৰ স্থান (Place): আনুষ্ঠানিক শিক্ষা স্কুল-কলেজত; অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষা মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় বা দূৰৱৰ্তী শিক্ষাৰ (distance education) মাধ্যমত।
- শিক্ষণ পদ্ধতি (Teaching Method): আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত শিক্ষক-নিৰ্দেশিত (teacher-directed); অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত স্ব-শিক্ষণ (self-learning)ৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
- শৃংখলা (Discipline): আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত কঠোৰ শৃংখলা; অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত আংশিক শৃংখলা আৰু স্ব-জাগৰণ (self-awareness)।
- মূল্যায়ন (Evaluation): দুয়োটাতে প্ৰমাণপত্ৰ প্ৰদান কৰা হয়, কিন্তু আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত পৰীক্ষা কঠোৰ, আৰু অ-আনুষ্ঠানিক শিক্ষাত মূল্যায়ন নমনীয়।
।
প্ৰশ্ন ৯: শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যৰ (Individual Aim of Education) প্ৰধান সমৰ্থক কোন আছিল?
(Who was the chief supporter of individual aim of education?)
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যৰ (individual aim) ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয় যেতিয়া শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য ব্যক্তিৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতা আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশ হয়। এই ধাৰণাৰ প্ৰধান সমৰ্থক আছিল পাৰ্চি নান (Sir Percy Nunn), এজন বিখ্যাত শিক্ষাবিদ। তেওঁৰ মতে, শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ (individuality) সম্পূৰ্ণ বিকাশ, যাতে তেওঁ নিজৰ স্বতন্ত্ৰ গুণৰ জৰিয়তে সমাজত অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।
- পাৰ্চি নানৰ দৃষ্টিভংগী:
- শিক্ষাই প্ৰত্যেক ব্যক্তিৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতা (unique abilities) বিকাশ কৰিব লাগে।
- ই ব্যক্তিক স্বাধীন চিন্তাশীল (independent thinker) আৰু সৃজনশীল (creative) কৰে।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ অনুসৰি বিজ্ঞান বা কলাৰ শিক্ষা প্ৰদান।
প্ৰশ্ন ১০: ব্যক্তিত্বৰ বাবে শিক্ষা (Education for Individuality) বুলিলে কি বুজা? আপুনি এই দৃষ্টিভংগী কিমান দূৰ মানি লয়?
(What is meant by education for individuality? How far do you accept this view?)
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে ব্যক্তিত্বৰ বাবে শিক্ষা (education for individuality) বুলিলে এনে শিক্ষাক বুজোৱা হয় যিয়ে ব্যক্তিৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতা, আগ্ৰহ আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। এই ধাৰণা অনুসৰি, শিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য হৈছে প্ৰত্যেক শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্বক (individuality) পূৰ্ণৰূপে বিকশিত কৰা, যাতে তেওঁ নিজৰ স্বতন্ত্ৰ গুণৰ জৰিয়তে জীৱনত সফল হ’ব পাৰে। মই এই দৃষ্টিভংগীক আংশিকভাৱে মানি লওঁ, কাৰণ ব্যক্তিগত বিকাশৰ লগতে সামাজিক দায়িত্বৰ (social responsibility) ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাও শিক্ষাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য।
- ব্যক্তিত্বৰ বাবে শিক্ষাৰ বৈশিষ্ট্য:
- শিক্ষাৰ্থীৰ স্বতন্ত্ৰ আগ্ৰহ আৰু ক্ষমতাৰ ওপৰত শিক্ষা প্ৰদান।
- সৃজনশীলতা (creativity) আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তা (critical thinking) বিকাশ।
- ব্যক্তিক স্বাধীনভাৱে জীৱনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায়।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ্থীৰ সংগীতৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থাকিলে তাক সংগীত শিক্ষাৰ সুবিধা দিয়া।
- মোৰ দৃষ্টিভংগী:
- গ্ৰহণযোগ্য দিশ: ব্যক্তিত্বৰ বিকাশে শিক্ষাৰ্থীৰ আত্মবিশ্বাস (self-confidence) আৰু সৃজনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
- সীমাবদ্ধতা: অত্যধিক ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক শিক্ষাই সামাজিক সমন্বয় (social adjustment) আৰু দায়িত্বৰ প্ৰতি উদাসীনতাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
- উপসংহাৰ: শিক্ষাই ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক উদ্দেশ্যৰ (individual and social aims) মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ১১: শিক্ষাৰ সামাজিক উদ্দেশ্য (Social Aim of Education) আৰু ইয়াৰ গুণ আৰু দোষ ব্যাখ্যা কৰক।
(Explain the social aim of education with its merits and demerits.)
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শিক্ষাৰ সামাজিক উদ্দেশ্য (social aim) হৈছে শিক্ষাৰ্থীক সমাজৰ উপযোগী নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে সমাজৰ পৰিৱৰ্তন, সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীক প্ৰস্তুত কৰা। শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক সামাজিক মূল্যবোধ, নৈতিকতা আৰু নাগৰিক দায়িত্বৰ (civic responsibility) শিক্ষা দিয়ে।
- গুণ (Merits):
- সামাজিক একতা (Social Unity): শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক সহযোগিতা আৰু সমন্বয়ৰ মাধ্যমে সমাজত একতা স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
- নৈতিক নাগৰিক (Moral Citizens): ই শিক্ষাৰ্থীক নৈতিক মূল্যবোধৰ (moral values) সৈতে সমাজৰ বাবে দায়িত্বশীল কৰে।
- সামাজিক পৰিৱৰ্তন (Social Change): শিক্ষাই সমাজৰ কুসংস্কাৰ আৰু অপ্ৰগতিশীল চিন্তাৰ পৰিৱৰ্তন কৰে।
- উদাহৰণ: গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ শিক্ষাই সমাজত সমতাৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰে।
- দোষ (Demerits):
- ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ হ্ৰাস (Loss of Individual Freedom): অত্যধিক সামাজিক গুৰুত্বই ব্যক্তিৰ স্বতন্ত্ৰতা (individuality) দমন কৰিব পাৰে।
- একমুখী শিক্ষা (Uniform Education): সকলোৰে বাবে একেধৰণৰ শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতা উপেক্ষা কৰিব পাৰে।
- অত্যধিক নিয়ন্ত্ৰণ (Excessive Control): সমাজৰ নিয়মৰ ওপৰত অত্যধিক জোৰ দিলে শিক্ষাৰ্থীৰ সৃজনশীলতা (creativity) হ্ৰাস পাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১২: শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক উদ্দেশ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰক।
(Make a difference between individual and social aim of education.)
উত্তৰ:
ফাইলত শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত (individual aim) আৰু সামাজিক উদ্দেশ্যৰ (social aim) মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা হৈছে। ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতাৰ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে, আনহাতে সামাজিক উদ্দেশ্যই সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীক প্ৰস্তুত কৰে।
- পাৰ্থক্য:
- লক্ষ্য (Focus): ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্বৰ (individuality) বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে; সামাজিক উদ্দেশ্যই সমাজৰ উন্নয়ন আৰু সমন্বয়ৰ (social adjustment) ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
- শিক্ষাৰ পদ্ধতি (Approach): ব্যক্তিগত উদ্দেশ্য শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক (student-centric); সামাজিক উদ্দেশ্য সমাজকেন্দ্ৰিক (society-centric)।
- ফলাফল (Outcome): ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যই স্বাধীন আৰু সৃজনশীল ব্যক্তি গঢ়ি তোলে; সামাজিক উদ্দেশ্যই দায়িত্বশীল নাগৰিক গঢ়ি তোলে।
- উদাহৰণ: ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যৰ উদাহৰণ হৈছে শিক্ষাৰ্থীৰ শিল্পকলাৰ (art) প্ৰতিভা বিকাশ; সামাজিক উদ্দেশ্যৰ উদাহৰণ হৈছে নাগৰিক দায়িত্বৰ (civic responsibility) শিক্ষা।
প্ৰশ্ন ১৩: শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক উদ্দেশ্য বিপৰীত নহয়, বৰঞ্চ ইজনৰ সৈতে সিজন পৰিপূৰক। এই বক্তব্যৰ আলোচনা কৰক।
(The individual and social aim of education are not contradictory but complementary to each other. Discuss the statement.)
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত (individual aim) আৰু সামাজিক উদ্দেশ্য (social aim) বিপৰীত নহয়, বৰঞ্চ ইজনৰ সৈতে সিজন পৰিপূৰক (complementary)। ব্যক্তিগত উদ্দেশ্যই শিক্ষাৰ্থীৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতাৰ বিকাশৰ জৰিয়তে তেওঁক সমাজৰ বাবে অধিক উপযোগী কৰে, আৰু সামাজিক উদ্দেশ্যই সমাজৰ প্ৰয়োজনৰ সৈতে ব্যক্তিৰ বিকাশৰ সমন্বয় সাধন কৰে। এই দুয়োটা উদ্দেশ্যই শিক্ষাৰ সৰ্বাঙ্গীণ লক্ষ্য পূৰণত সহায় কৰে।
- পৰিপূৰকতাৰ কাৰণ:
- ব্যক্তিগত বিকাশৰ প্ৰভাৱ: ব্যক্তিৰ ক্ষমতা বিকশিত হ’লে তেওঁ সমাজত অধিক অৱদান আগবঢ়াব পাৰে। উদাহৰণ: এজন সৃজনশীল শিল্পীয়ে সমাজৰ সংস্কৃতি সমৃদ্ধ কৰে।
- সামাজিক সমন্বয়: সামাজিক উদ্দেশ্যই ব্যক্তিক সমাজৰ নিয়ম আৰু মূল্যবোধৰ সৈতে খাপ খুৱাই চলিবলৈ শিকায়, যিয়ে তেওঁৰ ব্যক্তিগত জীৱনক স্থিতিশীল কৰে।
- ভাৰসাম্য (Balance): ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক উদ্দেশ্যৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিলে ব্যক্তি আৰু সমাজ দুয়োৰে উন্নতি হয়।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ্থীক বিজ্ঞানৰ শিক্ষা দি তেওঁৰ ব্যক্তিগত ক্ষমতা বিকাশ কৰা হয়, আৰু তেওঁৰ আৱিষ্কাৰে সমাজৰ উন্নতি সাধন কৰে।
- উপসংহাৰ: ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক উদ্দেশ্য এটাই আনটোৰ পৰিপূৰক হিচাপে কাম কৰে। এই দুয়োটা উদ্দেশ্যৰ সমন্বয়ৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ সৰ্বাঙ্গীণ লক্ষ্য পূৰণ কৰা সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ১৪: শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখী উদ্দেশ্য (Vocational Aim of Education) কি? এই উদ্দেশ্য সমাজৰ বাবে কিয় ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ?
(What is vocational aim of education? What makes this aim so important for the society.)
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখী উদ্দেশ্য (vocational aim) হৈছে শিক্ষাৰ্থীক জীৱিকাৰ্জনৰ (livelihood) বাবে দক্ষতা আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা। এই উদ্দেশ্যৰ মূল লক্ষ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীক পেছাগতভাৱে (professionally) সক্ষম কৰি সমাজৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত অৱদান আগবঢ়োৱা। এই উদ্দেশ্য সমাজৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই ব্যক্তিৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতা (self-reliance) আৰু সমাজৰ উৎপাদনশীলতা (productivity) বৃদ্ধি কৰে।
- বৃত্তিমুখী উদ্দেশ্যৰ বৈশিষ্ট্য:
- শিক্ষাৰ্থীক পেছাগত দক্ষতা (professional skills) প্ৰদান, যেনে—কম্পিউটাৰ প্ৰশিক্ষণ বা কাৰিকৰী শিক্ষা (technical education)।
- জীৱনৰ বাবে ব্যৱহাৰিক প্ৰস্তুতি (practical preparation)।
- বেকাৰী (unemployment) হ্ৰাস কৰাত সহায়।
- সমাজৰ বাবে গুৰুত্ব:
- অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন (Economic Development): দক্ষ শ্ৰমিকৰ সৃষ্টিৰ জৰিয়তে সমাজৰ অৰ্থনীতি শক্তিশালী হয়।
- আত্মনিৰ্ভৰশীলতা (Self-Reliance): শিক্ষাৰ্থী নিজৰ জীৱিকাৰ্জনৰ বাবে সক্ষম হয়।
- সামাজিক স্থিতিশীলতা (Social Stability): বেকাৰী হ্ৰাস পালে সমাজত অপৰাধ আৰু অস্থিৰতা কমে।
- উদাহৰণ: বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ জৰিয়তে এজন শিক্ষাৰ্থী ইঞ্জিনিয়াৰিঙৰ দক্ষতা শিকি সমাজৰ উন্নয়নত অৱদান আগবঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ১৫: গণতান্ত্ৰিক সমাজত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য কি হ’ব লাগে?
(What should be the aim of education in a democracy?)
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে গণতান্ত্ৰিক সমাজত (democratic society) শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য হৈছে শিক্ষাৰ্থীক গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ (democratic values) সৈতে দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা। শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক স্বাধীন চিন্তা, সমতা, ন্যায় আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱ শিকাই গণতন্ত্ৰৰ সফলতা নিশ্চিত কৰে।
- গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য:
- নাগৰিক দায়িত্ব (Civic Responsibility): শিক্ষাৰ্থীক ভোটদান, আইন পালন আৰু সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে দায়িত্বশীল কৰা।
- স্বাধীন চিন্তা (Independent Thinking): শিক্ষাৰ্থীক সমালোচনাত্মক চিন্তা (critical thinking) আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা প্ৰদান।
- সমতা আৰু ন্যায় (Equality and Justice): শিক্ষাই জাতি, ধৰ্ম বা লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্য দূৰ কৰি সমতাৰ শিক্ষা দিয়ে।
- সহযোগিতা (Cooperation): গণতান্ত্ৰিক সমাজত সহযোগিতা আৰু গোটীয়া কামৰ (teamwork) শিক্ষা দিয়া।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ্থীক গণতান্ত্ৰিক নীতিৰ শিক্ষা দি তেওঁলোকক ন্যায়পৰায়ণ নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলা।
প্ৰশ্ন ১৬: শিক্ষাৰ সৈতে তলত উল্লেখিত বিষয়সমূহৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখক—
(a) জীৱবিজ্ঞান (Biology)
(b) সমাজবিজ্ঞান (Sociology)
(c) দৰ্শন (Philosophy)
(d) অৰ্থনীতি (Economics)
(e) পৰিসংখ্যা (Statistics)
উত্তৰ:
ফাইলত শিক্ষাৰ সৈতে বিভিন্ন বিষয়ৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। শিক্ষা এটা সৰ্বাঙ্গীণ প্ৰক্ৰিয়া, যিটো বিভিন্ন বিজ্ঞান আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ শাখাৰ সৈতে জড়িত।
(a) জীৱবিজ্ঞানৰ সৈতে সম্পৰ্ক (Relation with Biology)
জীৱবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক দিশৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে। ই শিক্ষাৰ্থীৰ শাৰীৰিক বিকাশ আৰু মগজৰ কাৰ্যকাৰিতা (brain functioning) বুজাত সহায় কৰে।
- সম্পৰ্কৰ দিশ:
- জীৱবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ বংশগতি (heredity) আৰু শাৰীৰিক ক্ষমতাৰ প্ৰভাৱ বুজায়।
- শিক্ষাৰ জৰিয়তে স্বাস্থ্যৰ জ্ঞান (health awareness) প্ৰচাৰ কৰা হয়।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰমত জীৱবিজ্ঞানৰ জ্ঞানৰ জৰিয়তে পুষ্টিৰ (nutrition) গুৰুত্ব শিকোৱা।
(b) সমাজবিজ্ঞানৰ সৈতে সম্পৰ্ক (Relation with Sociology)
সমাজবিজ্ঞানে সমাজৰ গঠন আৰু কাৰ্যকাৰিতা (social structure and functioning) অধ্যয়ন কৰে, আৰু শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক সমাজৰ সৈতে সমন্বয় সাধন কৰাত সহায় কৰে।
- সম্পৰ্কৰ দিশ:
- শিক্ষাই সামাজিক মূল্যবোধ (social values) আৰু নীতি শিকায়।
- সমাজবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ সামাজিক উদ্দেশ্য (social aim) নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীক সহযোগিতা আৰু সমন্বয়ৰ শিক্ষা।
(c) দৰ্শনৰ সৈতে সম্পৰ্ক (Relation with Philosophy)
দৰ্শন শিক্ষাৰ দিশনিৰ্দেশনা আৰু উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে। ই শিক্ষাৰ নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক দিশৰ (moral and spiritual aspects) ওপৰত জোৰ দিয়ে।
- সম্পৰ্কৰ দিশ:
- দৰ্শনৰ জ্ঞানে শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য, যেনে—ব্যক্তিগত বা সামাজিক, নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- ই শিক্ষাৰ নৈতিক মূল্যবোধ (ethical values) গঠনত সহায় কৰে।
- উদাহৰণ: গান্ধীৰ দৰ্শনৰ জৰিয়তে শিক্ষাত সত্য আৰু অহিংসাৰ শিক্ষা।
(d) অৰ্থনীতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক (Relation with Economics)
অৰ্থনীতি শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখী উদ্দেশ্য (vocational aim) আৰু সমাজৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত। শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীক অৰ্থনৈতিকভাৱে উৎপাদনশীল (economically productive) কৰে।
- সম্পৰ্কৰ দিশ:
- শিক্ষাই দক্ষ শ্ৰমিকৰ (skilled workforce) সৃষ্টি কৰি অৰ্থনীতিৰ উন্নতি সাধন কৰে।
- অৰ্থনীতিৰ জ্ঞানে শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰমত বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ গুৰুত্ব বুজায়।
- উদাহৰণ: ব্যৱসায় শিক্ষাৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীক উদ্যোগী (entrepreneur) হিচাপে প্ৰস্তুত কৰা।
(e) পৰিসংখ্যাৰ সৈতে সম্পৰ্ক (Relation with Statistics)
পৰিসংখ্যা শিক্ষাৰ পৰিকল্পনা, মূল্যায়ন আৰু গৱেষণাৰ (research) ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে। ই শিক্ষাৰ ফলাফলৰ বিশ্লেষণ আৰু উন্নতিৰ বাবে তথ্য প্ৰদান কৰে।
- সম্পৰ্কৰ দিশ:
- পৰিসংখ্যাৰ জ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ পৰীক্ষাৰ ফলাফল বিশ্লেষণত (result analysis) সহায় কৰে।
- ই শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু পদ্ধতিৰ (teaching methods) উন্নতিৰ বাবে তথ্য সংগ্ৰহ কৰে।
- উদাহৰণ: শিক্ষাৰ্থীৰ পঢ়াৰ সফলতাৰ হাৰ (success rate) বিশ্লেষণ কৰি শিক্ষাৰ পদ্ধতি উন্নত কৰা।
Reference
- Source: Main Book
Disclaimer
The questions and answers published on this platform are provided solely for educational purposes. To provide the best possible learning experience, we utilize AI-enhanced tools to upscale, modify, and upgrade our content for better clarity and understanding. While we strive for high accuracy based on the curriculum, please note the following: 1. Textbook Priority: Students should use these answers as a reference guide but should always prioritise their official textbooks and teachers' instructions. 2. AI Collaboration: We are utilising AI to upscale, modify, and upgrade our content for better clarity and understanding 3. Liability: We are not responsible for any errors or damages arising from the use of this website’s content. Feedback & Corrections If you identify any errors, please leave a comment. We are committed to correcting and updating information as quickly as possible.