STAGES OF HUMAN DEVELOPMENT
"Plants are developed by cultivation and men by education" — J.J. Rousseau(A) Growth and Development
(B) What is Infancy?
(C) What is Childhood?
(D) What is Adolescence?
- Understand development and its various characteristics.
- Identify and discuss the different stages of human development.
- Analyse how the home environment influences a child’s progress.
- Explain the educational provisions necessary for the first three stages of development (Infancy, Childhood, and Adolescence).
Main Book ৰ ওপতৰ বিত্তি কৰি Answer লিখা হৈছে
কিছুমান শব্দ বাদ দি বা add কৰি পঢ়িব বা লিখিব পাৰে
..........................
১. বৃদ্ধি (Growth) আৰু বিকাশ (Development)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
ফাইলত উল্লেখ আছে যে বৃদ্ধি আৰু বিকাশ একে নহয়। বৃদ্ধি হৈছে শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰিমাণগত (quantitative) দিশ, আনহাতে বিকাশ হৈছে গুণগত (qualitative) পৰিৱৰ্তনৰ সামগ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া।
বৃদ্ধি: শৰীৰৰ আকাৰ, উচ্চতা, ওজন বৃদ্ধি।
বিকাশ: শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক উন্নতি।
উদাহৰণ: শিশুৰ ওজন বৃদ্ধি হৈছে বৃদ্ধি, কিন্তু চিন্তাৰ ক্ষমতা বিকাশ হৈছে বিকাশ।
২. বিকাশৰ চাৰিটা মৌলিক উপাদান কি কি?
ফাইল অনুসৰি, বিকাশৰ চাৰিটা মৌলিক উপাদান হৈছে বৃদ্ধি, পৰিপক্কতা, অভিজ্ঞতা আৰু সামাজিক সংক্ৰমণ।
বৃদ্ধি (Growth): শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তন।
পৰিপক্কতা (Maturation): জৈৱিক পৰিপক্কতা।
অভিজ্ঞতা (Experience): জীৱনৰ শিক্ষণ।
সামাজিক সংক্ৰমণ (Social Transmission): সমাজৰ পৰা সংস্কৃতি আৰু মূল্যবোধ গ্ৰহণ।
৩. বিকাশৰ তিনিটা সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য কি?
ফাইলত উল্লেখ আছে যে বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়া ব্যক্তিভেদে ভিন্ন হয় আৰু ইয়াৰ কিছু সাধাৰণ বৈশিষ্ট্য আছে।
বিকাশ বংশগত (hereditary) আৰু পৰিৱেশগত (environmental) কাৰকৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত।
ই এক অবিৰত আৰু দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰক্ৰিয়া (continuous process)।
বিকাশৰ হাৰ লিংগভেদে ভিন্ন, যেনে—কন্যাৰ বিকাশ পুৰুষতকৈ প্ৰায় দুবছৰ আগত হয়।
৪. মানৱ বিকাশৰ পৰ্যায় কেইটা আৰু কি কি?
ফাইলত মানৱ বিকাশৰ পৰ্যায়ক চাৰিটা মূল ভাগত ভাগ কৰা হৈছে।
শৈশৱ (Infancy): জন্মৰ পৰা ৫ বছৰ।
শিশুকাল (Childhood): ৬ৰ পৰা ১২ বছৰ।
কৈশোৰ (Adolescence): ১২ৰ পৰা ১৮ বছৰ।
প্ৰাপ্তবয়স্ক (Adulthood): ১৮ বছৰৰ পৰা ওপৰলৈ।
৫. ৰুচো (Rousseau)ৰ মতে মানৱ বিকাশৰ পৰ্যায়ৰ বিভাজন কি?
ফাইলত ৰুচোৰ মানৱ বিকাশৰ পৰ্যায়ৰ বিভাজন উল্লেখ কৰা হৈছে।
শৈশৱ (Infancy): জন্মৰ পৰা ৫ বছৰ।
শিশুকাল (Childhood): ৫ৰ পৰা ১২ বছৰ।
প্ৰাৰম্ভিক কৈশোৰ (Early Adolescence): ১২ৰ পৰা ১৫ বছৰ।
পৰৱৰ্তী কৈশোৰ (Late Adolescence): ১৫ৰ পৰা ২০ বছৰ।
৬. আৰ্নেষ্ট জোনছ (Earnest Jones)ৰ মতে বিকাশৰ পৰ্যায় কি?
ফাইলত আৰ্নেষ্ট জোনছৰ বিভাজন উল্লেখ কৰা হৈছে।
শৈশৱ (Infancy): জন্মৰ পৰা ৫ বছৰ।
পৰৱৰ্তী শিশুকাল (Late Childhood): ৫ৰ পৰা ১২ বছৰ।
কৈশোৰ (Adolescence): ১২ৰ পৰা ১৮ বছৰ।
পৰিপক্কতা (Maturity): ১৮ বছৰৰ পৰা ওপৰলৈ।
৭. ৰাইবাৰ্ণ (Ryburn)ৰ মতে বিকাশৰ পৰ্যায়ৰ বিভাজন কি?
ফাইলত ৰাইবাৰ্ণৰ বিশ্লেষণাত্মক বিভাজন দিয়া হৈছে।
শৈশৱ (Infancy): ০ৰ পৰা ২.৫ বা ৩ বছৰ।
প্ৰাৰম্ভিক শিশুকাল (Early Childhood): ৩ৰ পৰা ৬ বা ৭ বছৰ।
সন্ধিক্ষণ (Transition Period): ৬ বা ৭ৰ পৰা ৮ বছৰ।
পৰৱৰ্তী শিশুকাল (Late Childhood): ৮ৰ পৰা ১২ বছৰ।
প্ৰাৰম্ভিক কৈশোৰ (Early Adolescence): ১২ৰ পৰা ১৪ বছৰ।
পৰৱৰ্তী কৈশোৰ (Late Adolescence): ১৪ৰ পৰা ১৮ বছৰ।
৮. শৈশৱ (Infancy) কি?
ফাইল অনুসৰি, শৈশৱ হৈছে মানৱ জীৱনৰ প্ৰথম পৰ্যায়, যি জন্মৰ পৰা ৫ বছৰলৈকে থাকে।
ই জীৱনৰ ভিত্তি পৰ্যায় (foundation stage)।
শিশু এই সময়ত সম্পূৰ্ণৰূপে পৰনিৰ্ভৰশীল (dependent)।
৯. শৈশৱৰ তিনিটা মনো-শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্য কি?
ফাইলত শৈশৱৰ বহুতো মনো-শাৰীৰিক (psycho-physical) বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা হৈছে।
দ্ৰুত শাৰীৰিক বৃদ্ধি (Quick Physical Growth): জন্মৰ প্ৰথম বছৰত ওজন তিনিগুণ হয়।
কৌতূহল (Curiosity): শিশু পৰিৱেশৰ বিষয়ে জানিবলৈ প্ৰশ্ন কৰে।
অনুকৰণ (Imitativeness): শিশু পিতৃ-মাতৃৰ অনুকৰণ কৰি শিকে।
১০. শৈশৱৰ তিনিটা মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজন কি?
ফাইলত শৈশৱৰ মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
শাৰীৰিক প্ৰয়োজন (Physical Needs): খাদ্য, বস্ত্ৰ আৰু বিশ্ৰাম।
প্ৰেমৰ প্ৰয়োজন (Need of Love): পিতৃ-মাতৃৰ স্নেহ আৰু মৰম।
কৌতূহল পূৰণৰ প্ৰয়োজন (Need of Satisfying Curiosity): প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পোৱা।
১১. শিশুৰ বিকাশত ঘৰৰ তিনিটা প্ৰভাৱ কি?
ফাইলত ঘৰৰ শিশুৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ কথা উল্লেখ আছে।
শাৰীৰিক প্ৰভাৱ (Physical Influence): স্বাস্থ্য আৰু পুষ্টিৰ যত্ন।
আৱেগিক প্ৰভাৱ (Emotional Influence): প্ৰেম আৰু সুৰক্ষাৰ পৰিৱেশ।
নৈতিক শিক্ষা (Moral Education): ন্যায়-অন্যায়ৰ জ্ঞান।
১২. শৈশৱৰ শিক্ষাগত ব্যৱস্থাৰ তিনিটা দিশ কি?
ফাইলত শৈশৱৰ শিক্ষাগত ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ (Calm Environment): শিক্ষণৰ বাবে উপযুক্ত পৰিৱেশ।
খেলা-ধূলা (Play): শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ বাবে খেলা।
মাতৃভাষাৰ শিক্ষা (Mother Tongue): ভাষা শিক্ষণৰ বাবে মাতৃভাষাৰ ব্যৱহাৰ।
১৩. শিশুকাল (Childhood) কি?
ফাইল অনুসৰি, শিশুকাল হৈছে মানৱ বিকাশৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়, যি ৬ৰ পৰা ১২ বছৰলৈকে থাকে।
ই বিদ্যালয়ৰ বয়স (schooling age)।
শিশু এই সময়ত আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুত।
১৪. শিশুকালৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য কি?
ফাইলত শিশুকালৰ বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা হৈছে।
মানসিক বিকাশ (Intellectual Development): স্মৃতি আৰু চিন্তাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি।
সামাজিক বিকাশ (Social Development): সহযোগিতা আৰু বন্ধুত্বৰ ভাৱ।
দলীয় আনুগত্য (Gang Loyalty): দলৰ নিয়ম পালনৰ প্ৰতি আনুগত্য।
১৫. শিশুকালৰ শিক্ষাগত ব্যৱস্থাৰ তিনিটা দিশ কি?
ফাইলত শিশুকালৰ শিক্ষাগত ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
কৰি শিকা (Learning by Doing): বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত শিক্ষা।
দলীয় খেলা (Group Play): সামাজিক বিকাশৰ বাবে দলীয় কাৰ্যকলাপ।
সৃজনশীলতাৰ বিকাশ (Creative Power): শিশুৰ সৃজনশীল ক্ষমতাৰ উৎসাহ।
১৬. কৈশোৰ (Adolescence) কি?
ফাইল অনুসৰি, কৈশোৰ হৈছে ১২ৰ পৰা ১৮ বছৰৰ মানৱ বিকাশৰ পৰ্যায়।
ই দ্ৰুত শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ সময়।
ইয়াক "ঝড় আৰু তাণ্ডৱৰ সময়" (storm and stress) বুলি কোৱা হয়।
১৭. কৈশোৰৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য কি?
ফাইলত কৈশোৰৰ বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
দ্ৰুত শাৰীৰিক বিকাশ (Physical Development): উচ্চতা আৰু ওজন বৃদ্ধি।
বিপৰীত লিংগৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ (Hetero-sexuality): যৌন পৰিপক্কতাৰ বিকাশ।
সৃজনশীল কল্পনা (Creative Imagination): শিল্প আৰু বিজ্ঞানত সৃজনশীলতা।
১৮. কৈশোৰৰ তিনিটা প্ৰয়োজন কি?
ফাইলত কৈশোৰৰ প্ৰয়োজনৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে।
শাৰীৰিক প্ৰয়োজন (Physical Need): সুষম খাদ্য আৰু ব্যায়াম।
সামাজিক সুৰক্ষা (Social Security): সমাজৰ পৰা স্বীকৃতি আৰু প্ৰেম।
স্বাধীনতা (Freedom): কাৰ্যকলাপত স্বাধীনতাৰ প্ৰয়োজন।
১৯. কৈশোৰৰ তিনিটা সমস্যা কি?
ফাইলত কৈশোৰৰ সমস্যাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
যৌন সমস্যা (Sex Problem): যৌন পৰিপক্কতাৰ বাবে উদ্বেগ।
আৱেগিক সমস্যা (Emotional Problem): আৱেগৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ অভাৱ।
সামাজিক সমস্যা (Social Problem): পুৰণি আৰু নতুন মূল্যবোধৰ সংঘাত।
২০. কৈশোৰৰ শিক্ষাগত ব্যৱস্থাৰ তিনিটা দিশ কি?
ফাইলত কৈশোৰৰ শিক্ষাগত ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে।
বৃত্তিমুখী শিক্ষা (Vocational Education): পেছাগত দক্ষতা প্ৰদান।
যৌন শিক্ষা (Sex Education): যৌন সমস্যা সমাধানৰ বাবে শিক্ষা।
সহ-পাঠ্যক্ৰমিক কাৰ্যকলাপ (Co-curricular Activities): খেল আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যকলাপৰ সুবিধা।
Main Book Questions
১. বৃদ্ধি (Growth) আৰু বিকাশ (Development)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? (১ মাৰ্ক)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে বৃদ্ধি হৈছে শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰিমাণগত (quantitative) দিশ, যেনে—উচ্চতা বা ওজন বৃদ্ধি। বিকাশ হৈছে গুণগত (qualitative) পৰিৱৰ্তন, যিয়ে শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক দিশৰ সামগ্ৰিক উন্নতি বুজায়।
- বৃদ্ধি: শৰীৰৰ আকাৰ বৃদ্ধি।
- বিকাশ: ক্ষমতা আৰু দক্ষতাৰ উন্নতি।
২. মানৱ জীৱনৰ বিকাশৰ পৰ্যায় কেইটা? (১ মাৰ্ক)
ফাইল অনুসৰি, মানৱ জীৱনৰ বিকাশৰ পৰ্যায় চাৰিটা।
- শৈশৱ, শিশুকাল, কৈশোৰ আৰু প্ৰাপ্তবয়স্ক (Infancy, Childhood, Adolescence, Adulthood)।
৩. জন্মৰ পৰা ৫ বছৰলৈকে পৰ্যায়ৰ নাম কি? (১ মাৰ্ক)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে জন্মৰ পৰা ৫ বছৰলৈকে পৰ্যায়ৰ নাম হৈছে শৈশৱ (Infancy)।
৪. ১২ৰ পৰা ১৮ বছৰৰ মাজৰ পৰ্যায়ৰ নাম কি? (১ মাৰ্ক)
ফাইল অনুসৰি, ১২ৰ পৰা ১৮ বছৰৰ মাজৰ পৰ্যায়ৰ নাম হৈছে কৈশোৰ (Adolescence)।
৫. বিকাশৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (১ মাৰ্ক)
ফাইলত বিকাশৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
- বিকাশ বংশগত (hereditary) আৰু পৰিৱেশগত (environmental) কাৰকৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত।
- ই এক অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া (continuous process)।
- বিকাশৰ হাৰ লিংগভেদে ভিন্ন (sex differences)।
৬. শিশুকালক বিদ্যালয়ৰ বয়স (Schooling Age) কিয় কোৱা হয়? (১ মাৰ্ক)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শিশুকাল (৬-১২ বছৰ)ত শিশু মানসিকভাৱে আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুত হয়।
- শিশুৰ পঢ়া-শুনা, লিখা আৰু গণনাৰ ক্ষমতা বিকশিত হয়।
- ই প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ সময়।
৭. শিশুৱে (Infants) কিয় সঘনাই প্ৰশ্ন কৰে? (১ মাৰ্ক)
ফাইল অনুসৰি, শৈশৱত শিশুৰ কৌতূহল (curiosity) অত্যন্ত বেছি থাকে।
- শিশু পৰিৱেশৰ বিষয়ে জানিবলৈ প্ৰশ্ন কৰে।
- ই মানসিক বিকাশৰ (mental development) অংশ।
৮. শৈশৱ (Infancy) কি? (১ মাৰ্ক)
ফাইলত উল্লেখ আছে যে শৈশৱ হৈছে মানৱ জীৱনৰ প্ৰথম পৰ্যায়, জন্মৰ পৰা ৫ বছৰলৈকে।
- ই জীৱনৰ ভিত্তি পৰ্যায় (foundation stage)।
- শিশু এই সময়ত পৰনিৰ্ভৰশীল (dependent)।
৯. শৈশৱৰ পাঁচটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (৫ মাৰ্ক)
ফাইলত শৈশৱৰ মনো-শাৰীৰিক (psycho-physical) বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে উল্লেখ কৰা হৈছে। শৈশৱ হৈছে জন্মৰ পৰা ৫ বছৰৰ সময়, য’ত শিশুৰ দ্ৰুত বিকাশ ঘটে। তলত পাঁচটা বৈশিষ্ট্য দিয়া হৈছে:
- দ্ৰুত শাৰীৰিক বৃদ্ধি (Quick Physical Growth): প্ৰথম বছৰত শিশুৰ ওজন তিনিগুণ হয়, আৰু তিনি বছৰত বহা, থিয় হোৱা, খোজ কঢ়াৰ ক্ষমতা গঢ়ি উঠে।
- কৌতূহল (Curiosity): শিশু পৰিৱেশৰ বিষয়ে জানিবলৈ সঘনাই প্ৰশ্ন কৰে, যাক "প্ৰশ্ন কৰা বয়স" (questioning age) বুলি কোৱা হয়।
- অনুকৰণ (Imitativeness): শিশু পিতৃ-মাতৃ বা আনৰ অনুকৰণ কৰি খোৱা, কথা কোৱা আদি শিকে।
- কল্পনাশীলতা (Imaginativeness): শিশু কল্পনাৰ জগতত বিচৰণ কৰে, যাৰ ফলত খেলাৰ মাধ্যমে আনন্দ পায়।
- আত্মকেন্দ্ৰিকতা (Ego-centricism): শিশু নিজৰ প্ৰয়োজন আৰু আগ্ৰহৰ প্ৰতি অধিক মনোযোগী, আনৰ সৈতে ভাগ-বতৰা কৰিবলৈ অনিচ্ছুক।
.
প্ৰশ্ন ১০ / Question 10: শৈশৱ কি? শৈশৱৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (What is childhood? Write three characteristics of childhood.) [2+3=5]
উত্তৰ:
ফাইল অনুসৰি, শৈশৱ (Childhood) হৈছে মানৱ বিকাশৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়, যিটো সাধাৰণতে ৬ৰ পৰা ১২ বছৰ বয়সৰ ভিতৰত থাকে। এই পৰ্যায়ত শিশু বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ বাবে মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত হয়, যাৰ বাবে ইয়াক “বিদ্যালয়ৰ বয়স” (schooling age) বুলি কোৱা হয়। শৈশৱক পুনৰ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়: প্ৰাথমিক শৈশৱ (Early Childhood, ৬-৮ বছৰ) আৰু পৰৱৰ্তী শৈশৱ (Late Childhood, ৯-১২ বছৰ)।
- শৈশৱৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য:
- শাৰীৰিক বিকাশ (Physical Development): পৰৱৰ্তী শৈশৱত উচ্চতা আৰু ওজন দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়, আৰু শিশুৰ চলন দক্ষতা (motor skills) যেনে—দৌৰা, জঁপিওৱা, সাঁতোৰা আদি বিকশিত হয়।
- বুদ্ধিবৃত্তিক বিকাশ (Intellectual Development): শিশুৰ স্মৃতিশক্তি (memory), মনোযোগ (attention), চিন্তাশক্তি (thinking) আৰু কল্পনাশক্তি (imagination) বিকশিত হয়, আৰু তেওঁ সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰে।
- সামাজিক বিকাশ (Social Development): শিশু বিদ্যালয়ৰ ক্লাছৰুম আৰু খেলপথাৰত সহযোগিতা (cooperation), বন্ধুত্ব (friendship) আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ (competition) মনোভাৱ শিকে।
প্ৰশ্ন ১১ / Question 11: কৈশোৰ কি? কৈশোৰক কিয় “ঝড়-তুফানৰ পৰ্যায়” (Period of Storm and Stress) বুলি কোৱা হয়? (What is adolescence? Why adolescence is called the period of storm and stress?) [2+3=5]
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে কৈশোৰ (Adolescence) হৈছে মানৱ বিকাশৰ তৃতীয় পৰ্যায়, যিটো ১২ৰ পৰা ১৮ বছৰ বয়সৰ ভিতৰত থাকে। এই সময়ত শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশ দ্ৰুতগতিত হয়, আৰু যৌন পৰিপক্কতা (puberty) লাভ কৰাৰ ফলত প্ৰজনন ক্ষমতা (reproductive capacity) বিকশিত হয়।
- কৈশোৰক “ঝড়-তুফানৰ পৰ্যায়” বুলি কিয় কোৱা হয়?
- আৱেগিক অস্থিৰতা (Emotional Instability): কৈশোৰত আৱেগ (emotion) যেনে—প্ৰেম, ক্ৰোধ, ভয়, লাজ অত্যধিক হয়, কিন্তু নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতা কম থাকে, যাৰ ফলত আৱেগিক অশান্তি (emotional violence) হ’ব পাৰে।
- সামাজিক দ্বন্দ্ব (Social Conflict): কৈশোৰবয়সীয়াৰ নতুন ধাৰণা আৰু পুৰণি পৰম্পৰাৰ মাজত সংঘাত (generation gap) হয়, যিয়ে সামাজিক সমন্বয়ৰ (social adjustment) সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
- যৌন সমস্যা (Sex Problems): যৌন পৰিপক্কতাৰ ফলত উদ্বেগ (anxiety), লাজ (shame) বা অপৰাধবোধ (guilt)ৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে মানসিক চাপৰ (mental stress) কাৰণ হয়।
প্ৰশ্ন ১২ / Question 12: শিশুকালৰ (Infancy) পাঁচটা মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তা উল্লেখ কৰা। (Mention five psycho-physical needs of infancy.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত শিশুকালৰ (Infancy) মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তা (psycho-physical needs)ৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। শিশুকালত শিশুৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশৰ বাবে এই প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তা:
- শাৰীৰিক প্ৰয়োজন (Physical Needs): শিশুৰ খাদ্য, পৰিচ্ছন্নতা (hygiene), বিশ্ৰাম আৰু টোপনিৰ প্ৰয়োজন, যিবোৰ মাতৃৰ যত্নৰ জৰিয়তে পূৰণ হয়।
- খেলাৰ প্ৰয়োজন (Need of Play): খেলাই শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক বিকাশত সহায় কৰে আৰু আনন্দ প্ৰদান কৰে।
- প্ৰেমৰ প্ৰয়োজন (Need of Love): পৰিয়ালৰ পৰা প্ৰেম আৰু স্নেহই শিশুৰ আৱেগিক বিকাশ (emotional development) আৰু আত্মবিশ্বাস (self-confidence) বৃদ্ধি কৰে।
- আৱেগিক নিৰাপত্তাৰ প্ৰয়োজন (Need of Emotional Security): পৰিয়ালৰ সুৰক্ষিত পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক স্থিতিশীলতা (mental stability) বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
- কৌতূহল পূৰণৰ প্ৰয়োজন (Need of Satisfying Curiosity): শিশুৰ পৰিৱেশৰ বিষয়ে জানিবলৈ থকা কৌতূহল পূৰণ কৰিলে তাৰ বুদ্ধিবৃত্তিক বিকাশ (intellectual development) হয়।
প্ৰশ্ন ১৩ / Question 13: কৈশোৰৰ (Adolescence) পাঁচটা মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তা উল্লেখ কৰা। (Mention five psycho-physical needs of adolescence.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত কৈশোৰৰ (Adolescence) মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। এই পৰ্যায়ত কৈশোৰবয়সীয়াৰ দ্ৰুত বিকাশৰ বাবে এই প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰাটো অতি জৰুৰী।
- মনো-শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তা:
- শাৰীৰিক প্ৰয়োজন (Physical Needs): দ্ৰুত শাৰীৰিক বিকাশৰ বাবে সুষম খাদ্য (balanced diet), শাৰীৰিক ব্যায়াম (physical exercise) আৰু পৰিচ্ছন্নতাৰ (hygiene) প্ৰয়োজন।
- যৌন প্ৰয়োজন (Sex Need): যৌন পৰিপক্কতাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা যৌন ইচ্ছাৰ বাবে সঠিক যৌন শিক্ষা (sex education)ৰ প্ৰয়োজন।
- বুদ্ধিবৃত্তিক প্ৰয়োজন (Intellectual Need): নতুন বিষয়ৰ জ্ঞান লাভৰ আগ্ৰহ পূৰণৰ বাবে শিক্ষাৰ সুযোগৰ প্ৰয়োজন।
- সামাজিক নিৰাপত্তাৰ প্ৰয়োজন (Need of Social Security): সমাজৰ পৰা স্নেহ আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা (acceptance)ৰ প্ৰয়োজন, যিয়ে তেওঁলোকক সামাজিকভাৱে সুৰক্ষিত কৰে।
- স্বাধীনতাৰ প্ৰয়োজন (Need of Freedom): কৈশোৰবয়সীয়াই চিন্তা, অনুভৱ আৰু কামত স্বাধীনতা বিচাৰে, যিটো তেওঁলোকৰ বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
প্ৰশ্ন ১৪ / Question 14: কৈশোৰৰ (Adolescence) পাঁচটা সমস্যা লিখা। (Write five problems of adolescence.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত কৈশোৰক “ঝড়-তুফানৰ পৰ্যায়” বুলি কোৱা হৈছে, কাৰণ এই সময়ত কৈশোৰবয়সীয়াই বিভিন্ন সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। এই সমস্যাবোৰ কেৱল ব্যক্তিগত নহয়, সমাজৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ পেলায়।
- কৈশোৰৰ সমস্যা:
- যৌন সমস্যা (Sex Problem): যৌন পৰিপক্কতাৰ ফলত উদ্বেগ (anxiety), লাজ (shame) বা অপৰাধবোধ (guilt)ৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে যৌন অসমন্বয় (sexual maladjustment)ৰ কাৰণ হ’ব পাৰে।
- আৱেগিক সমস্যা (Emotional Problem): অত্যধিক আৱেগ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ অভাৱৰ ফলত হতাশা (frustration), ক্ৰোধ (anger) বা হিংসাত্মক আচৰণ (violent behaviour) দেখা দিয়ে।
- সামাজিক সমস্যা (Social Problem): পৰম্পৰাগত আৰু প্ৰগতিশীল চিন্তাৰ মাজৰ সংঘাতে (generation gap) সামাজিক সমন্বয়ৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে।
- শৈক্ষিক সমস্যা (Educational Problem): অবাস্তৱ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য (unrealistic aims), পৰম্পৰাগত পাঠ্যক্ৰম (traditional curriculum) আৰু কঠোৰ শৃংখলাৰ (rigid discipline) ফলত শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ হেৰুৱায়।
- অপৰাধপ্ৰৱণতাৰ সমস্যা (Problem of Delinquency): নৈতিক অধঃপতন (moral degradation), বেকাৰী (unemployment) বা অবসৰৰ অভাৱৰ ফলত কৈশোৰবয়সীয়া অসামাজিক কামত (antisocial activities) জড়িত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১৫ / Question 15: দলীয় আনুগত্য (Gang Loyalty) কি? (What is gang loyalty?) [3]
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে দলীয় আনুগত্য (Gang Loyalty) হৈছে শৈশৱ পৰ্যায়ত (৬-১২ বছৰ) শিশুৰ নিজৰ দল বা গোটৰ প্ৰতি থকা দৃঢ় নিষ্ঠা আৰু বন্ধন। শিশুসকলে নিজৰ খেলৰ দল গঠন কৰে আৰু দলৰ নিয়ম, আচৰণৰ মানদণ্ড (code of conduct) মানি চলে।
- দলীয় আনুগত্যৰ বৈশিষ্ট্য:
- শিশুসকলে দলৰ নেতা (leader) নিৰ্বাচন কৰে আৰু তেওঁৰ নিৰ্দেশ মানে।
- দলৰ নিয়ম ভংগ কৰিলে শিশুক দলৰ পৰা বাহিৰ কৰা হ’ব পাৰে।
- ই গণতান্ত্ৰিক মনোভাৱ (democratic sense) গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬ / Question 16: বিষমযৌনতা (Hetero-sexuality) কি? (What is hetero-sexuality?) [3]
উত্তৰ:
ফাইল অনুসৰি, বিষমযৌনতা (Hetero-sexuality) হৈছে কৈশোৰ পৰ্যায়ত (১২-১৮ বছৰ) দেখা দিয়া যৌন আকৰ্ষণ, য’ত কৈশোৰবয়সীয়া ল’ৰা-ছোৱালী বিপৰীত লিংগৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়। এই সময়ত যৌন পৰিপক্কতা (puberty)ৰ ফলত প্ৰজনন ক্ষমতা (reproductive capacity) বিকশিত হয়।
- বিষমযৌনতাৰ বৈশিষ্ট্য:
- ল’ৰাই ছোৱালীৰ প্ৰতি আৰু ছোৱালীয়ে ল’ৰাৰ প্ৰতি আকৰ্ষণ অনুভৱ কৰে।
- ই যৌন জীৱনৰ নতুন মাত্ৰা (dimension) যোগ কৰে।
- উদাহৰণ: কৈশোৰবয়সীয়াৰ প্ৰেমৰ আৰম্ভণি।
প্ৰশ্ন ১৭ / Question 17: জীৱনবাদ (Animism) কি? (What is animism?) [3]
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে জীৱনবাদ (Animism) হৈছে শিশুকালৰ (০-৫ বছৰ) এক মানসিক বৈশিষ্ট্য, য’ত শিশুৱে ভাৱে যে সকলো বস্তুৰ জীৱন আছে আৰু তেওঁলোকে তাৰ দৰে সুখ-দুখ অনুভৱ কৰে। শিশুৰ বাস্তৱৰ জ্ঞান (sense of reality) অপৰিপক্ক হোৱাৰ বাবে এনে চিন্তাৰ সৃষ্টি হয়।
- জীৱনবাদৰ বৈশিষ্ট্য:
- শিশুৱে ভাৱে প্ৰতিটো বস্তুৰ জীৱন আছে, যেনে—খেলনা বা প্ৰকৃতি।
- উদাহৰণ: শিশুৱে মাটিত পৰি কান্দি মাটিক কোবায়, ভাৱি যে মাটিৰো বিষ হৈছে।
- ই শিশুৰ কল্পনাশক্তিৰ (imagination) অংশ।
প্ৰশ্ন ১৮ / Question 18: শিশুকালৰ (Infancy) শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। (Write briefly about the educational provision of infancy.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত শিশুকালৰ (Infancy, ০-৫ বছৰ) শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। এই পৰ্যায়ত শিশুৰ মনো-শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্য (psycho-physical characteristics) আৰু প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়।
- শৈক্ষিক ব্যৱস্থা:
- শিশুৰ সুপ্ত গুণ (dormant qualities) জাগ্ৰত কৰাৰ বাবে যত্নশীল পৰিৱেশ (caring environment)ৰ প্ৰয়োজন।
- খেলা, সংগীত আৰু নৃত্যৰ (play, music, dance) জৰিয়তে শিক্ষা দিয়া হয়, যিয়ে শাৰীৰিক আৰু মানসিক বিকাশত সহায় কৰে।
- মাতৃভাষাৰ (mother tongue) মাধ্যমত শিক্ষা দিয়া হয়, কাৰণ এই সময়ত ভাষাৰ বিকাশ (language development) হয়।
- শিশুৰ কৌতূহল (curiosity) পূৰণৰ বাবে সহজ উত্তৰৰ জৰিয়তে শিক্ষা দিয়া হয়।
- পৰিচ্ছন্নতা (cleanliness) আৰু শৃংখলাৰ শিক্ষা দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১৯ / Question 19: শৈশৱৰ (Childhood) শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। (Write briefly about the educational provision of childhood.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত শৈশৱৰ (Childhood, ৬-১২ বছৰ) শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। এই পৰ্যায়ত শিশুৰ বুদ্ধিবৃত্তিক (intellectual), সামাজিক আৰু সৃজনশীল বিকাশৰ (creative development) ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
- শৈক্ষিক ব্যৱস্থা:
- শিশুৰ বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ (real experience) ওপৰত ভিত্তি কৰি “কৰি শিকা” (learning by doing) পদ্ধতিৰ জৰিয়তে শিক্ষা দিয়া হয়।
- সৃজনশীল ক্ষমতা (creative ability) বিকাশৰ বাবে শিল্প, সংগীত আৰু বিজ্ঞানৰ সুযোগ দিয়া হয়।
- দলীয় খেলা (group play) আৰু গোটীয়া কামৰ (group activities) জৰিয়তে সামাজিক বিকাশৰ শিক্ষা দিয়া হয়।
- প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য শিক্ষা (preliminary health education) আৰু পৰিচ্ছন্নতাৰ শিক্ষা দিয়া হয়।
- কৌতূহল পূৰণৰ বাবে ভ্ৰমণৰ (tour programs) আয়োজন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২০ / Question 20: কৈশোৰৰ (Adolescence) শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। (Write briefly about the educational provision of adolescence.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত কৈশোৰৰ (Adolescence, ১২-১৮ বছৰ) শৈক্ষিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। এই পৰ্যায়ত কৈশোৰবয়সীয়াৰ বিভিন্ন আগ্ৰহ (diverse interests), প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সমস্যাৰ কথা বিবেচনা কৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়।
- শৈক্ষিক ব্যৱস্থা:
- বিভিন্ন পাঠ্যক্ৰম (diversified curriculum) আৰু নমনীয়তাৰ (flexibility) ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষা দিয়া হয়।
- শাৰীৰিক শিক্ষা (physical education) যেনে—খেল, যোগাসন (yoga) আৰু ক্ৰীড়াৰ আয়োজন কৰা হয়।
- বৃত্তিমুখী শিক্ষা (vocational education)ৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়, যাতে কৈশোৰবয়সীয়া পেছাগতভাৱে (professionally) সক্ষম হয়।
- যৌন শিক্ষা (sex education) প্ৰদান কৰা হয়, যাতে যৌন সমস্যাৰ ভুল ধাৰণা (misconceptions) দূৰ হয়।
- নেতৃত্বৰ প্ৰশিক্ষণ (leadership training) আৰু সামাজিক মূল্যবোধৰ (social values) শিক্ষাৰ বাবে NCC, স্কাউট আদিৰ আয়োজন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২১ / Question 21: শিশুৰ বিকাশত ঘৰৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। (Write briefly about the influence of home on child’s development.) [5]
উত্তৰ:
ফাইলত উল্লেখ আছে যে ঘৰ হৈছে শিশুৰ বিকাশৰ সৰ্বোত্তম স্থান, কাৰণ ই শিশুৰ ব্যক্তিত্বৰ (personality) ভেটি গঢ়ি তোলে। ঘৰৰ পৰিৱেশে শিশুৰ শাৰীৰিক, আৱেগিক, সামাজিক আৰু নৈতিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
- ঘৰৰ প্ৰভাৱ:
- শাৰীৰিক প্ৰভাৱ (Physical Influence): ঘৰে শিশুৰ স্বাস্থ্য, পুষ্টি (nutrition) আৰু পৰিচ্ছন্নতাৰ (hygiene) যত্ন লয়।
- আৱেগিক প্ৰভাৱ (Emotional Influence): পৰিয়ালৰ প্ৰেম আৰু স্নেহই শিশুৰ আৱেগিক নিৰাপত্তা (emotional security) আৰু আত্মবিশ্বাস (self-confidence) বৃদ্ধি কৰে।
- সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ (Cultural Influence): ঘৰৰ পৰা শিশুৱে সামাজিক পৰম্পৰা (traditions), ধৰ্ম আৰু বিশ্বাস শিকে।
- নৈতিক শিক্ষা (Moral Education): পৰিয়ালৰ সদস্যৰ নৈতিক আচৰণৰ (moral behaviour) অনুকৰণৰ জৰিয়তে শিশুৰ নৈতিক জ্ঞান (moral values) গঢ়ি উঠে।
- শৃংখলাৰ প্ৰভাৱ (Influence of Discipline): ঘৰৰ শৃংখলাই শিশুক সময়ানুবৰ্তিতা (punctuality), নিয়মানুবৰ্তিতা (regularity) আৰু দায়িত্ববোধৰ (sense of responsibility) শিক্ষা দিয়ে।
Activity Questions
কাৰ্য্য ১ / Activity 1: চাৰি বছৰীয়া ছোৱালী এজনীক এটা পুতলা (Doll) আৰু এখন কিতাপ (Book) দেখুৱাই সুধিবা, তাই কোনটো পছন্দ কৰে। তাইৰ উত্তৰৰ পৰা পৰীক্ষা কৰা যে তাৰ শিশুকালৰ (Infancy) বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে কোনো মিল আছে নেকি। (Ask a four-year-old girl showing a doll and a book, which she will prefer. Examine with her answer whether there is any similarity with the characteristics of infancy.)
উত্তৰ:
ফাইল অনুসৰি, শিশুকাল (Infancy, ০-৫ বছৰ) হৈছে মানৱ বিকাশৰ প্ৰথম পৰ্যায়, য’ত শিশুৰ কিছুমান মনো-শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্য যেনে—খেলুৱৈ ভাৱ (playfulness), কৌতূহল (curiosity), কল্পনাশক্তি (imaginativeness), আৰু জীৱনবাদ (animism) দেখা যায়। চাৰি বছৰীয়া ছোৱালী এজনীক পুতলা আৰু কিতাপ দেখুৱালে তাই সম্ভৱতঃ পুতলাটো বাছি ল’ব, কাৰণ পুতলাৰ সৈতে খেলাৰ জৰিয়তে তাইৰ খেলুৱৈ ভাৱ আৰু কল্পনাশক্তি প্ৰকাশ পায়।
- পৰীক্ষা:
- খেলুৱৈ ভাৱ (Playfulness): পুতলাৰ পছন্দই শিশুৰ খেলাৰ প্ৰতি আগ্ৰহক প্ৰতিফলিত কৰে, যিটো শিশুকালৰ বৈশিষ্ট্য।
- কল্পনাশক্তি (Imaginativeness): পুতলাৰ সৈতে খেলোঁতে শিশুৱে কল্পনাৰ জগতত বিচৰণ কৰে, যেনে—পুতলাক জীৱন্ত বুলি ভাৱে।
- জীৱনবাদ (Animism): শিশুৱে পুতলাক জীৱন্ত বুলি ভাবিব পাৰে, যিটো শিশুকালৰ জীৱনবাদৰ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে মিল আছে।
- সিদ্ধান্ত: ছোৱালীৰ পুতলাৰ পছন্দ শিশুকালৰ খেলুৱৈ ভাৱ, কল্পনাশক্তি আৰু জীৱনবাদৰ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে মিল আছে।
কাৰ্য্য ২ / Activity 2: দহ বছৰীয়া ল’ৰা এজনক কোন পৰ্যায়ত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবা? তাক সুধিবা যে তেওঁ ল’ৰাৰ সৈতে খেলি ভাল পায় নে ছোৱালীৰ সৈতে। তাৰ উত্তৰৰ পৰা পৰীক্ষা কৰা যে তাৰ বিকাশৰ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে কোনো মিল আছে নেকি। (In which stage you will include a ten-year-old boy? Ask him whether he loves to play with a boy or a girl. Examine his answer whether there is any similarity with the characteristics of development.)
উত্তৰ:
ফাইল অনুসৰি, দহ বছৰীয়া ল’ৰা এজন শৈশৱ পৰ্যায়ৰ (Childhood, ৬-১২ বছৰ) পৰৱৰ্তী শৈশৱৰ (Late Childhood, ৯-১২ বছৰ) অন্তৰ্ভুক্ত। এই পৰ্যায়ৰ বৈশিষ্ট্যৰ ভিতৰত সমলিংগী ভাৱ (homo-sexuality), দলীয় আনুগত্য (gang loyalty), আৰু সামাজিক বিকাশ (social development) আদি উল্লেখযোগ্য। তাক সুধিলে তেওঁ সম্ভৱতঃ ক’ব যে তেওঁ ল’ৰাৰ সৈতে খেলি ভাল পায়।
- পৰীক্ষা:
- সমলিংগী ভাৱ (Homo-sexuality): ল’ৰাৰ সৈতে খেলাৰ পছন্দই শৈশৱৰ সমলিংগী ভাৱৰ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে মিল আছে, য’ত ল’ৰাসকল ল’ৰাৰ সৈতেই খেলাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী।
- দলীয় আনুগত্য (Gang Loyalty): ল’ৰাৰ সৈতে দল গঠন কৰি খেলাটো দলীয় আনুগত্যৰ লক্ষণ, যিটো শৈশৱৰ বৈশিষ্ট্য।
- সামাজিক বিকাশ (Social Development): ল’ৰাৰ সৈতে খেলাৰ জৰিয়তে সহযোগিতা (cooperation) আৰু বন্ধুত্বৰ (friendship) মনোভাৱ গঢ়ি উঠে।
- সিদ্ধান্ত: ল’ৰাজনৰ ল’ৰাৰ সৈতে খেলাৰ পছন্দ শৈশৱৰ সমলিংগী ভাৱ, দলীয় আনুগত্য আৰু সামাজিক বিকাশৰ বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে মিল আছে।
কাৰ্য্য ৩ / Activity 3: আপোনাৰ সৰ্বাধিক পছন্দৰ বিকাশৰ পৰ্যায় কোনটো? আপোনাৰ সংগীক এই বিষয়ে সুধিবা আৰু তাৰ উত্তৰৰ সৈতে তুলনা কৰা যে আপোনাৰ উত্তৰৰ সৈতে কোনো মিল আছে নেকি। (Which is your most favorable stage of development? Ask your companion about it and compare whether there is any similarity with your answer.)
উত্তৰ:
ফাইলত মানৱ বিকাশৰ চাৰিটা পৰ্যায়—শিশুকাল (Infancy), শৈশৱ (Childhood), কৈশোৰ (Adolescence), আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কতা (Adulthood)—ৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। মোৰ পছন্দৰ পৰ্যায় হৈছে কৈশোৰ (Adolescence, ১২-১৮ বছৰ), কাৰণ এই সময়ত ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশ দ্ৰুতগতিত হয়, আৰু সৃজনশীলতা (creativity), দুঃসাহসিকতা (spirit of adventure), আৰু স্বাধীনতাৰ (self-dependence) মনোভাৱ গঢ়ি উঠে। মোৰ সংগীক সুধিলে তেওঁ হয়তো শৈশৱ (Childhood) বাছি ল’ব, কাৰণ এই সময়ত খেলুৱৈ ভাৱ (playfulness) আৰু দায়িত্বৰ অভাৱ থাকে।
- তুলনা:
- মিল: দুয়োটা পৰ্যায়তে ব্যক্তিৰ বিকাশৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ, যেনে—শৈশৱত সামাজিক বিকাশ (social development) আৰু কৈশোৰত সামাজিক সচেতনতা (social consciousness), দেখা যায়।
- পাৰ্থক্য: শৈশৱত খেলুৱৈ ভাৱ আৰু নিৰ্ভাৰতা (dependence) থাকে, কিন্তু কৈশোৰত স্বাধীনতা আৰু দায়িত্ববোধ (sense of responsibility) অধিক।
- সিদ্ধান্ত: দুয়োটা পছন্দৰ মাজত সামাজিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত মিল আছে, কিন্তু পৰ্যায়ৰ বৈশিষ্ট্যৰ ভিন্নতাৰ বাবে পাৰ্থক্যও আছে।
Reference
- Source: Main Book
Disclaimer
The questions and answers published on this platform are provided solely for educational purposes. To provide the best possible learning experience, we utilize AI-enhanced tools to upscale, modify, and upgrade our content for better clarity and understanding. While we strive for high accuracy based on the curriculum, please note the following: 1. Textbook Priority: Students should use these answers as a reference guide but should always prioritise their official textbooks and teachers' instructions. 2. AI Collaboration: We are utilising AI to upscale, modify, and upgrade our content for better clarity and understanding 3. Liability: We are not responsible for any errors or damages arising from the use of this website’s content. Feedback & Corrections If you identify any errors, please leave a comment. We are committed to correcting and updating information as quickly as possible.